Schuld keert terug in oervorm

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers de actualiteit. De Maand van de Filosofie staat in het teken van 'schuld en boete'. Zijn dit primair economische begrippen, of juist morele maatstaven?

De Filosofienacht, het hoogtepunt van de Maand van de Filosofie, heeft dit jaar een nieuwe locatie: de Beurs van Berlage. In het voormalige financiële hart van Amsterdam zullen tientallen filosofen en honderden bezoekers zich een avond lang concentreren op de begrippen 'schuld en boete'.

Het zijn zowel religieuze als filosofische begrippen, maar anno 2013 worden ze het meest gebruikt in economische context. Is het überhaupt nog mogelijk om schuldigen aan te wijzen, in ons complexe economische stelsel? Bankiers, beleggers, spaarders op Cyprus - wie is er het schuldigst?

Ger Groot, bijzonder hoogleraar filosofie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen: "Het systeem is zo ondoorzichtig geworden dat het begrip schuld een belangrijke dimensie verliest.

"Kijk, als ik mijn buurman vermoord, is het simpel. Een wandaad van de één tegen de ander beschouwen we nog steeds als een morele misstap. Ik draag schuld en dien bestraft te worden. Met economisch handelen is het anders. Dat is zich grotendeels gaan afspelen in anonieme structuren en daardoor is gaandeweg iedere morele betekenis verdampt. In het functioneren van de financieel-economische machinerie, waarin niets er werkelijk meer toe lijkt te doen, kunnen wij het ethisch relevante niet meer herkennen."

Liesbeth Noordegraaf-Eelens, econoom en filosoof aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit, dit jaar een van de sprekers op de Filosofienacht: "Dat de economie complex en onoverzichtelijk is, betekent nog niet dat er iets veranderd is aan het morele gehalte ervan. Het kapitalistische systeem is een systeem met eigen normen en waarden. Mensen die meedoen aan het systeem onderschrijven deze normen en waarden en houden ze in stand, ook als dat niet bewust gebeurt. In die zin zijn velen schuldig. De schuld komt met het systeem."

Groot: "Daarmee wordt het morele schuldbesef zo algemeen, dat het in feite verdampt. Wanneer we naar het lot van de onfortuinlijke Cypriotische spaarder kijken, gaat het om twee verschillende ideeën van schuld. De ene is moreel, de andere economisch, waarbij het eerste ooit uit het tweede is voortgekomen. Sporen daarvan zijn nog te vinden in het Oude Testament. Hoe ontstaat schuld daar? Doordat de handeling van een persoon schade berokkent aan een andere persoon en die verstoring van hun wederzijdse relatie ongedaan moet worden gemaakt. Schuld staat uit zolang de situatie nog niet is gerepareerd en het oorspronkelijke evenwicht nog niet is hersteld.

"Is mijn koe door jouw toedoen een oog kwijtgeraakt? Dan dien jij de schade te vergoeden, of dient er bij jouw koe een vergelijkbare schade te worden toegebracht. Oog om oog, tand om tand. Niet om een eindeloze keten van wraak in gang te zetten, maar juist om het evenwicht te herstellen.

"Deze opvatting van schuld lijkt meer op ons huidige civiel recht dan op het strafrecht. Intentie of opzet spelen in dit verhaal geen rol. Het enige wat telt, is de geleden schade, die objectief kan worden vastgesteld. Wat de oorzaak van die schade is, doet voor die vaststelling niet terzake. Schuld en kwijting zijn hier louter economische aangelegenheden. Zo ook voor de spaarder. Hij is zijn geld kwijt, niet omdat hij iets verkeerds heeft gedaan, maar omdat hij de pech heeft gehad dat zijn bank is ingestort."

Noordegraaf: "Ik zie niet waarin dit verschilt van ons huidige schuldbegrip. Inderdaad, met de economie is de moraal ontstaan. 'Oog om oog, tand om tand' ís nota bene een moraal. Waarin schuilt dan het onderscheid tussen het morele en het economische?"

Groot: "Die oorspronkelijke verschijningsvorm van schuld is wezenlijk anders dan de verinnerlijkte, persoonlijke beleving waarmee schuld voor ons gepaard kan gaan, maar die in het huidige economische systeem weer verloren lijkt te gaan. Bij 'oog om oog' werd niet gevraagd naar de motivatie van de schuldige. Morele schuld, zoals wij die opvatten, was hierbij niet in het geding. Intentie en berouw waren irrelevant.

"Door de ontwikkeling van het christendom ontstond pas zoiets als een persoonlijke, innerlijke schuldbeleving. In de latere Middeleeuwen en in de Renaissance was dit nog tamelijk dubbelzinnig, maar in het protestantisme kreeg het zijn definitieve beslag. Het proces komt tot zijn hoogtepunt bij Kant. Voor hem doet de daad er eigenlijk niet meer toe, het enige wat telt is de intentie. Voor ons is dit volstrekt vanzelfsprekend geworden. Je kunt een kind van vijf horen zeggen: 'Ik heb het wel gedaan, maar ik deed het niet expres, dus mag je mij niet straffen'."

Noordegraaf: "De verinnerlijkte schuldbeleving is dus een recente vormgeving van het schuldbegrip, maar niet de enige. We hebben nu te maken met grote maatschappelijke schade; of er nou sprake was van intenties van de deelnemende individuen of niet. De schuld moet vereffend worden."

Groot: "Precies, maar die schade beschouwen we dus niet als morele schuld. Zoals de Cypriotische spaarder, die niet per se uit was op een hoge rente en dus eventueel van hebzucht zou kunnen worden beschuldigd, maar die enkel een pensioen wilde veiligstellen, nu moet dokken voor het falen van het systeem. Daarmee zijn we dus terug bij de oudste, amorele betekenis van schuld. Schuld is opnieuw een louter economische schuld geworden, waaraan geen innerlijk schuldbesef meer te pas komt."

Noordegraaf: "De afwezigheid van een verinnerlijkt schuldbegrip betekent volgens mij niet dat er geen sprake is van moraal. Wel roept het de vraag op naar een nieuwe moraal. Ooit hebben we het schuldbegrip verinnerlijkt, nu moeten we op zoek gaan naar een collectief gedragen schuldbegrip.

"Het financieel-economisch systeem had een moraal, economie en moraal zijn onlosmakelijk met elkaar verweven. De moraal van het kapitalisme die gedragen wordt door mensen als Milton Friedman en Ayn Rand heeft het beste met de samenleving voor. Als iedereen handelt in eigen belang, doet de markt de rest, en is dat het beste voor iedereen.

"Deze moraal heeft de samenleving alleen niet het beste gebracht. Paradoxaal genoeg is deze economische moraal wel nog steeds dominant. Dat komt doordat het morele gehalte van het economisch denken vaak ontkend wordt. Hierdoor krijgt het economisch denken een waarden-neutrale en superieure positie. Om die dominantie te doorbreken moeten we eerst erkennen dat economische schuld morele schuld is en vervolgens deze vorm van moraliteit ter discussie stellen."

Filosofienacht, 12 april, 20.30-2.30 u, Beurs van Berlage, Amsterdam. Eregast: Michael Sandel. Kaarten en info: www.filosofienacht.nl.

filosofisch elftal

Haring

Gude - Roeser - Ankersmit

Van Tongeren - Spruyt - Groot

Van Brederode - Huijer Noordegraaf - Gescinska

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden