Schubert uit de alpenwei

Het gezelschap Franui voor een decor van kunstenaar Jonas Dahlberg. Franui is vernoemd naar een alpenweide. Daar vormden een aantal leden een fanfare die speelde op dorpsfeesten. Beeld TRBEELD

Een landelijke, dorpse Schubert. Dat is het antwoord van muziekgroep Franui op de hedendaagse lied-uitvoeringen.

Daar gaat hij, de zwerver. Met zijn knapzak op zijn rug loopt hij langs de beek, onder de groene bomen, van dorp naar dorp. Deze wandelaar door de natuur - zonder thuis, zonder doel - zwerft door vele liederen van Schubert, Schumann, Brahms en Mahler. Hij heeft liefdesverdriet, is verdreven, treurt om een verloren droom en komt dan plotseling een dorps tafereel tegen om zich aan te laven. En altijd is daar de natuur als decor. Duitse bossen en rivieren, Oostenrijkse bergen en dalen. Vogels, jagers, bloemen op de heide.

Steden spelen hierin geen enkele rol. Laat staan een concertzaal, een chique vleugel en keurig gekleed publiek.

Toch is dat de setting waarin de liederen tot klinken komen. Het Lied is een Kunstlied geworden: technisch perfect gezongen, smaakvol op de piano begeleid. Hoewel de schoonheid van de muziek zo het beste tot zijn recht komt, staat deze praktijk ver af van de inhoud van de liederen. Vele musici zijn daarom op zoek naar een 'natuurlijker' aanpak.

Bij de Oostenrijkse groep Franui hoempapaat een gezellige tuba en krast een valsige viool, terwijl bariton Florian Boesch vrolijk Schuberts lied 'Die Vögel' zingt. In het Wiener Konzerthaus zit het keurige publiek op pluchen stoelen, maar Boesch draagt een sweatshirt en zingt met zijn handen in zijn zakken. Het lied ontaardt al gauw in een vrolijke, ongeorganiseerde optocht met trompetjes, klarinetten, een contrabas en harp. Een ander lied kan zomaar jazzy loopjes bevatten of doen denken aan het Duitse cabaret uit de jaren twintig en dertig. Of helemaal stilvallen met alleen de klanken van de harp en het traditionele zachte snaarinstrument, het hakkebord.

Fanfare

'Alles wieder gut' heet het programma, dat Franui vanavond ook in het Holland Festival komt spelen. De zin komt uit 'Die zwei blauen Ogen', een lied van Mahler. Maar het komt niet goed op deze avond, want de vrolijkheid van 'Die Vögel' wordt langzaamaan ingeruild voor verdriet, verlies en de dood. Via liederen van Schubert, Brahms, Schumann en Mahler eindigt Franui met 'Dido's Lament' van Purcell. De laatste componist - Engels en uit de 17de in plaats van de 19de eeuw - is een vreemde eend in de bijt. Maar Boesch wilde dit nu eenmaal graag zingen, verklaart Andreas Schett, een van twee trompettisten van de band.

In een studio aan een Weens hofje praten Schett en Markus Kraler (contrabas en accordeon) een dag na de première van 'Alles wieder gut' over het waarom van hun aanpak. De twee musici komen net als de meeste andere leden van Franui uit Innervillgraten, een bergdorpje in Tirol. Franui is de naam van een alpenweide in de buurt. Daar vormden ze al op jonge leeftijd, zo'n 25 jaar geleden, een fanfare die speelde op dorpsfeesten en begrafenissen.

Toen ze muzikaal een stap verder wilden zetten, gingen ze op zoek naar componisten die begrafenismuziek hadden geschreven. De eerste die ze ontdekten was Franz Schubert, met zijn 'Deutsche Messe'. Schubert was meteen hun man, aldus Schett. "Mahler komt ook dichtbij ons hart, maar Schubert hoort echt bij ons. En toen ontdekten we zijn liederen."

Ze arrangeerden de stem- en pianopartij voor hun fanfare en gingen ermee optreden. Schett: "Aan het begin zeiden we steeds: sorry, de zanger kon niet komen. We spelen het zelf, zonder de woorden. Er waren twee soorten reacties. Critici zeiden: 'Wat is dit?' Maar het publiek reageerde enthousiast: 'Eindelijk horen we de pure muziek'.

"Nu hebben we onze zanger gevonden: Florian Boesch. Een man die snapt waar het ons om gaat, namelijk een lied zo brengen dat je hoort waar het over gaat. Veel zangers zijn alleen maar bezig met een mooi geluid voortbrengen. Een wiegeliedje als 'Du bist die Ruh' van Schubert staan ze dan te brullen. Boesch niet. Bij ons zingt hij het heel zacht, met nauwelijks begeleiding."

Dans

Dit is wel een heel korte samenvatting van de muzikale weg van Franui. Want de afgelopen ruim twintig jaar kwamen er heel verschillende Franui-producties uit. Behalve de begrafenismuziek en liederen bijvoorbeeld ook dansen. En ze werkten samen met poppenspelers, acteurs en zangers. Telkens is het dorpse fanfaregeluid het uitgangspunt. Hun concept bracht hen van de alpenweide naar internationale concertzalen.

Al stamt Franui uit de natuur, wie zegt dat de ongepolijste aanpak van Franui dichter bij Schuberts bedoelingen ligt dan die van klassieke zangers? Door de partijen te arrangeren komen ze toch juist verder af te staan van de oorspronkelijke partituur? "Nee," zegt Kraler, "als je goed leest zit alles wat wij doen al in de muziek. Denk eens aan de symfonieën van Mahler. Daar zitten toch ook veel fanfares en straatmuziek in? In aantekenin- gen van Mahler lees je dat het moet klinken of iemand vanuit een andere kamer speelt. Wij doen dit soort dingen echt."

Schett geeft een voorbeeld. "In het lied 'Wenn mein Schatz Hochzeit macht' van Mahler zit een bepaald ritme. Wij probeerden uit te vinden waarom dat was. En toen we het snapten, hebben we dat ritme uitvergroot. Zo bekijken we steeds opnieuw hoe een lied gespeeld moet worden en blijven we juist dicht bij de bedoelingen van de componist. Al is het wel zo dat we ons steeds vrijer voelen om onze eigen stem te laten horen. We vertrouwen steeds meer op onze ideeën."

Aan sommige componisten wagen ze zich niet. Mozart is een grensgeval. Schett: "We werden voor de Mozartwoche in Salzburg gevraagd om Mozart in ons programma te nemen. Maar Mozart is moeilijk. We hebben toen alleen de divertimenti gedaan, dat is een soort easy-listening. Echt iets voor ons."

Door de jaren heen is de club nauwelijks veranderd. Eén speler is hun technicus geworden, twee anderen zijn er nieuw bijgekomen. Wat wel is veranderd, is het niveau van hun spel. Eén van hen speelt nu zelfs als trompettist in het Münchner Philharmoniker, zegt Schett trots. "Hij is op zijn zestiende bij ons begonnen."

Maar al spelen ze veel beter, perfectie is niet waar ze naar streven. Kraler: "We moeten altijd met risico blijven spelen. Er mag absoluut geen routine kruipen in ons spel. Want saai mag het nooit zijn."

Alles wieder gut

Vanavond is 'Alles wieder gut' in het kader van het Holland Festival te horen in het Muziekgebouw aan het IJ in Amsterdam.

Achter de spelers en zangers is een videokunstwerk te zien van de Zweed Jonas Dahlberg. Hij maakte de film in opdracht van Franui. Hij creëerde van was een miniatuur slaapkamer en filmde hoe die langzaam smolt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden