Schrijver met een diploma

De tijd dat je leerde schrijven op een zolderkamertje is voorbij. Het is nu een vak dat je kunt leren. Arnhem heeft sinds kort een opleiding waar talenten in vier jaar een diploma halen. In veel landen is deze traditie allang gewoon: 'Je vraagt je toch ook niet af of je piano kunt leren spelen?'

Ze zitten er moe maar ontspannen bij, de twintig studenten die door de zware selectie zijn gekomen en nu zo'n twee maanden bezig zijn. Ze hebben allemaal een laptop met internetverbinding voor zich, en een dikke reader met teksten van Erik Jan Harmens, Lucebert, Allen Ginsberg. "Weet iemand wat de beatgeneration is?" vraagt de docent. Niemand weet het, maar ze zoeken het direct even op.

De schrijfopleiding van ArtEZ in Arnhem is nieuw in Nederland, maar uniek in de wereld is zij zeker niet. In het Angelsaksische taalgebied is het doodnormaal om Creative Writing te studeren. In andere landen is het aanbod van opleidingen wisselend: in Duitsland is één universiteit met een schrijfopleiding, net als in Oostenrijk en Zwitserland. In Noorwegen en Finland heb je een aantal deeltijdopleidingen; in bijvoorbeeld Frankrijk, Italië, Spanje, Polen, Tsjechië en Vlaanderen worden schrijfopleidingen alleen door private scholen gegeven. Economisch zitten al die landen in tamelijk zwaar weer, en dan hebben de kunsten het altijd te verduren. Maar dat deert de meeste instituten nauwelijks.

Vandaag denken de studenten na over hun eigen poëtica. Wat voor soort schrijver wil je zijn, wie zijn je voorbeelden en wat moeten jouw teksten teweegbrengen? Er worden enkele beweringen van dichters en schrijvers uit heden en verleden besproken, en dan moet iedereen in groepjes aan het werk om een heus literair manifest te schrijven. In twintig minuten.

Alle studenten gaan direct aan de slag, en na twintig minuten liggen er werkelijk vier teksten van vier groepjes. Schetsmatig natuurlijk en onaf, maar soms heel raak. "Wij willen modder, geen water en zand", leest een studente voor. "Wij willen literatuur die kust na het kotsen. Wij willen literatuur die gast voor het botsen."

"Wat je als school kunt bieden, is in feite tamelijk beperkt", vindt Claudius Nießen, coördinator van de opleiding in Leipzig. "Je kunt getalenteerde studenten bij elkaar zoeken en ze intensief aan het werk zetten." En dan veel lezen, veel schrijven, allerlei genres uitproberen, daarover met elkaar discussiëren. "En dat is geweldig! Waar anders krijg je de kans om zoiets te doen?" In die snelkookpan komen grote talenten vanzelf bovendrijven, denkt hij.

In Nederland wordt het aantal voor studenten beschikbare plaatsen aan kunstopleidingen momenteel drastisch teruggebracht; de meeste instellingen hebben al concrete afspraken daarvoor gemaakt. Een nieuwe opleiding starten lijkt lijnrecht tegen die tendens in te gaan. Maar bestuursvoorzitter van ArtEZ Dingeman Kuilman gaf al in een vroeg stadium aan te blijven investeren in Creative Writing, en daar onder meer reducties in de afdeling beeldende kunst voor te gebruiken. Het heeft geleid tot deze compacte en resultaatgerichte opleiding, met een beperkte groep studenten die intensief en allround wordt opgeleid. En zeker niet voor werkloosheid.

Zachtzinnig gaat het er daarbij niet altijd toe. De studenten hebben die ochtend bijna zonder uitzondering pittig commentaar gekregen van een van de docenten - meest zelf schrijvers en dichters. "Het was wel heel hard", zegt iemand. "Ik kan best tegen kritiek, maar de manier waarop, dat ging wel ver." Een ander is het niet met haar eens. "Je krijgt stevig op je kop, ja. Maar zo héb je er tenminste wat aan."

Die discussie speelt ook in Duitsland. Maakt positieve feedback goede schrijvers, of juist genadeloze kritiek? Nießen: "Het is beide nodig. Bij de ene docent en student werkt de wisselwerking beter dan bij anderen - daarom is het ook zo belangrijk om meerdere docenten te hebben. Studenten moeten zich tijdens de opleiding juist ook uitvinden als schrijver, zich losmaken van hun leermeesters en van het instituut. En dat gaat nu eenmaal niet zonder conflict."

Gianluca Pallaro, coördinator van Scuola Holden in Turijn, is het met hem eens. Ook op zijn instituut hebben studenten veel verschillende docenten. "We hebben een bijna jaarlijks wisselende staf, en daar zijn we heel trots op", zegt hij. "Het is belangrijk dat ze ook allemaal schrijvers zijn, en geen voltijds docent. Dat houdt hen, ons én de studenten scherp."

Op je lauweren rusten is er intussen niet bij: het ene stuk is nog niet ingeleverd of de deadline voor het andere komt er alweer aan. Een van de studenten in Arnhem laat het rooster zien, dat er angstaanjagend vol uitziet. Wanneer worden ze verondersteld die teksten te schrijven? vraag ik me af. "Goeie vraag", is het gelaten antwoord. "'s Nachts, denk ik."

Pallaro moet lachen om dat commentaar, dat hij ook weleens van studenten hoort. Hard werken is volgens hem essentieel voor een goede schrijfopleiding. "Dat werkt gewoon het beste. Studenten zijn hier iedere dag. Ze volgen vakken, praten met hun tutor, werken in groepjes aan een project of schrijven individueel. De school is altijd open."

Scuola Holden leidt niet alleen literaire auteurs op, maar mensen die crossmediaal kunnen werken en verschillende genres beheersen, van poëzie tot televisie en van theater tot internet. Ook in Arnhem moeten studenten niet alleen proza en poëzie schrijven, maar ook een monoloog, recensies en columns. Ze moeten een zine (afgeleid van magazine) maken en een blog bijhouden. Ze krijgen literatuurgeschiedenis en -theorie en verdiepen zich in de programmering van literaire festivals.

Ook dat gaat niet altijd zonder slag of stoot. "Jullie festivalrecensies waren eigenlijk geen van alle recensies", zegt de docent streng. "Het waren meer persoonlijke observaties." Sommige studenten morren. "Ik had er gewoon geen goed gevoel bij, daar als recensent rond te lopen. Ik voelde veel meer voor een blog-achtig stuk." Maar de docent is onvermurwbaar en de stukken moeten bijna allemaal over.

De opleiding onderwijst studenten dus niet alleen in de technische aspecten van het vak - hoe bouw je een mooie plot, hoe vorm je een personage - maar ook expliciet in het literaire bedrijf. Hoe houd je je staande in de wereld van uitgevers, redacteuren, journalisten, boekverkopers, literair agenten en niet te vergeten lezers? Als studenten klaar zijn met hun opleiding, hebben ze in elk geval een gevulde portfolio en een stevig netwerk in de literaire wereld.

Moeten studenten in Nederland, Frankrijk of Tsjechië nog vaak uitleggen dat schrijven een vak is dat je op een hbo of universiteit kunt leren, in Groot-Brittannië blijven de opgetrokken wenkbrauwen meestal achterwege. "Je vraagt je toch ook niet af of je piano kunt leren spelen?" zegt Graeme Harper, Brits-Australisch (gast)docent, auteur en onderzoeker op het gebied van creatief schrijven. Hij geeft momenteel in de Verenigde Staten les. "Niet iedereen kan natuurlijk hetzelfde niveau halen: alleen de zeer getalenteerden worden toegelaten aan het conservatorium. Maar ik geloof niet dat iemand betwijfelt dat je daar veel opsteekt."

Ook in Groot-Brittannië en de Verenigde Staten hebben technische vakken en toegepaste opleidingen bij de overheid een streepje voor ten opzichte van de kunsten, maar de schrijfopleidingen staan er niet ter discussie. "Het is immens populair hier", zegt Harper, "en het is tamelijk goedkoop te organiseren, in tegenstelling tot veel andere kunstvakken. Daarom zullen universiteiten juist op dit vak niet snel bezuinigen."

Populair is de opleiding in Nederland ook: er waren zo'n tweehonderd aanmeldingen voor zo'n twintig plaatsen. Scherp geselecteerd wordt er ook nadien: officieel is er geen bindend studieadvies, maar elk jaar wordt een aantal mensen sterk aangeraden iets anders te gaan doen.

In welk land je ook hebt gestudeerd, na de opleiding begint het natuurlijk pas echt. Niet iedereen slaagt erin, literair schrijver te worden - maar ook niet iedereen heeft die ambitie. En een goede schrijver is niet noodzakelijk een goed verkopende schrijver, benadrukt Graeme Harper. Je moet er de tijd voor nemen en soms stug volhouden: "It doesn't come overnight".

Sommige studenten in Arnhem timmeren al flink aan de weg met poëzievoordrachten op poetry slams en met literaire blogs. Anderen weten het nog niet en willen hun opleiding echt gebruiken om dingen uit te proberen. Uitgeverijen en literair agenten houden hen in elk geval nauwlettend in de gaten. En ook hier wil niet iedereen literair schrijver worden. "Ik wil lesgeven", zegt een studente. Als de anderen ontsteld reageren, gooit ze er nog een schepje bovenop: "Literatuuronderwijs, in een 4-vmbo of zo. Dat lijkt me nou geweldig."

België (Vlaanderen)
Een formele opleiding tot schrijver is er in Vlaanderen niet, private instituten wel. Onder meer de SchrijversAcademie in Antwerpen biedt een vierjarige schrijfopleiding. Dicht bij Nederland, en een stuk goedkoper; trekt dus veel Nederlandse studenten.

Spanje

De enige universiteit in Spanje die een schrijfopleiding aanbiedt, is er een in het Baskisch. Verder zijn er uitsluitend privéscholen die zonder overheidssteun functioneren. Deze scholen halen een substantieel deel van hun inkomsten uit onlinecursussen, die ook veel door studenten in Latijns-Amerika gevolgd worden.

Groot-Brittannie
Over Groot-Brittannië en het hele Angelsaksische taalgebied kunnen we kort zijn: daar heeft elke zichzelf respecterende universiteit of hogeschool een opleiding in Creative Writing. Je kunt op veel plekken zelfs promoveren op Creative Writing, waarbij de promovendus een roman, dichtbundel of toneeltekst schrijft bij wijze van proefschrift.

Duitsland
In Duitsland is één hele beroemde schrijfopleiding, waarheen vanuit het hele land studenten stromen. Aan de universiteit van Leipzig bestaat al sinds 1955 'Kreatives Schreiben', zij het dat het aanvankelijk een staatsinstituut was waar schrijvers vooral werden opgeleid om de lof van de DDR te bezingen. Na de val van de Muur veranderde het instituut diepgaand. Van de 600 aanmeldingen mogen er jaarlijks 25 hun geluk beproeven op de bachelor- of masteropleiding.

Nederland
Naast de nieuwe opleiding in Arnhem bestaan er in Nederland al langer mogelijkheden om professioneel schrijver te worden. De Hogeschool voor de Kunsten Utrecht heeft 'Writing for Performance' als onderdeel van de theateropleiding. 'Scriptplus' biedt een deeltijdopleiding, verbonden aan de Hogeschool van Amsterdam. De Schrijversvakschool is een privéopleiding die cursussen en een vierjarige opleiding biedt, zij het met een beperkt aantal contacturen. Aan de Rietveldacademie in Amsterdam kun je 'Woord en beeld' studeren, als je teksten met andere kunstvormen wilt combineren.

Italie
Een bekende private schrijfopleiding in Italië is Scuola Holden in Turijn, vernoemd naar Holden Caulfield, de hoofdpersoon uit J.D. Salingers 'The Catcher in the Rye'. Opgericht in 1994 door schrijver Alessandro Baricco, uit onvrede met de kwaliteit van auteurs, scenaristen, journalisten en anderen wiens vak uit schrijven bestaat.

Tsjechië
De Joseph Skvorecky Academie in Praag is een privaat instituut en voor zijn inkomsten afhankelijk van studenten. Er is dan ook niet zo'n strenge selectie. De school heeft 250 leerlingen, van wie slechts een klein deel de ambitie heeft literair schrijver te worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden