Interview

Schrijver John Lanchester: De Britten hebben lang gewacht op de meest incompetente premier ooit en toen kregen ze er twee achter elkaar

Beeld AFP

Alles is misgegaan. Groot-Brittannië verschanst zich achter een muur, soldaten weren ‘Anderen’ uit het land. Zijn dystopie kan zomaar werkelijkheid worden, zegt John Lanchester.

Romancier en essayist John Lanchester is geen optimistisch mens. Zijn vorige boek, ‘Capital’, ging over Londen in 2008, aan de vooravond van de financiële crisis. Nu gaat het hem om de wereld die zichzelf niet bij de lurven pakt. “Ik wilde schrijven over de wereld achter de grafiek”, vertelt hij. “Over de wereld die je krijgt als je de grafiek van groeiend wantrouwen en die van opwarming van de aarde doortrekt naar de voorspelling. Ik schrijf over een wereld na ‘de Verandering’, een catastrofale en onomkeerbare gedaantewisseling, die er vooral uit bestaat dat de wereld vier graden warmer is geworden. Ik vertel dat niet letterlijk, ik beschrijf het.”

Hoofdpersoon in Lanchesters ‘De Muur’ is Joseph Kavanagh, een rekruut die net als de meeste andere jonge mannen en vrouwen twee jaar in dienst moet op de muur. Zijn taak: voorkomen dat ‘de Anderen’ eroverheen komen. Eerst is dat een geestdodende klus. “Het maakt niets uit waar je op de muur staat en over het water uitkijkt, op zoek naar Anderen, het is overal betonwaterwindlucht.”

Maar dan ‘komen de Anderen’, meldt een ambtenaar-achtig type uit de politieke elite. “We hebben jarenlang genoten van relatieve rust en kalmte, maar die tijd is nu voorbij. Jullie krijgen het druk. Waarschijnlijk zul je alles waar je voor hebt getraind ook echt moeten doen.” Het is een boodschap waarvan Kavanagh schrikt. Een paar bladzijden later al is hij in een bloedig gevecht verwikkeld, eigenlijk zonder te weten wie die Anderen eigenlijk zijn.

John Lanchester Beeld Patrick Post

Ook de schrijver kan dat niet precies vertellen. “In mijn verbeelding hebben ze alle soorten kleuren. Ik beschrijf een wereld waarin er complete verwijdering is. Je kunt niet meer zeggen ‘we hebben allemaal hetzelfde bloed’. Als je mensen uit een reddingsboot gaat duwen, dan moet je jezelf ervan hebben overtuigd dat die Ander heel Anders is. Zoals ik het beschrijf zijn anderen geen ras - de bewakers zien gewoon: we hebben ons en er is zij. Historisch gezien is dat wat mensen doen als ze de ladder optrekken. Dan kun je niet meer toegeven dat je allemaal dezelfde bent.”

Zijn de ‘Anderen’ Europeanen, die een veilig heenkomen zoeken in het Verenigd Koninkrijk?

“Dat zou zeker kunnen. Als je naar de wereldkaart kijkt, die kaart waarop je kunt zien wat er gebeurt als de wereld vier graden opwarmt, dan zie je dat alles op de hoogte van Madrid, Peking en New York onleefbaar wordt. Dus ja, sommige van die Anderen kunnen zomaar van plaatsen komen die nu nog comfortabel en gezellig zijn.”

De manier waarop er over de Anderen wordt gesproken doet denken aan brexit. Had u Theresa May in gedachten bij het schrijven?

“Ik wist toen nog niet dat het zo zou gaan lopen, ik begon in 2016 aan dit boek. Maar zeker, het gaat over het huidige politieke klimaat. Theresa May is een bijzonder rigide vrouw. Ik denk dat het voor haar bijna onmogelijk is om van gedachten te veranderen, om informatie te verwerken en om te luisteren. Ze heeft een kapitale fout gemaakt door zichzelf op te sluiten in haar randvoorwaarden, haar red lines. Ze werd door haar adviseurs gemanipuleerd voor ze de implicaties ervan begreep. Ze wist overduidelijk helemaal niets van de EU, hoe die werkt, wat ze is. Het is onvergeeflijk dat ze zichzelf niet beter informeerde voor ze de keuzes maakte waarmee ze zichzelf nu klem heeft gezet. Bovendien waren haar prioriteiten ten eerste om premier te blijven, ten tweede om haar partij bij elkaar te houden en het idee van het nationaal belang… dat is niet nummer drie, dat staat zo laag op de lijst dat ik me afvraag of het er wel op staat. Dat alles heeft deze enorme blunder veroorzaakt.”

Wat zegt het over uw maatschappij, dat zij de premier is?

“Een volk krijgt de regering die het verdient. En de politici die het verdient. Politiek is minder-gekwalificeerde personen gaan aantrekken, politici zijn niet meer zo kundig als ze vroeger waren. Het is misschien onze eigen schuld, dat wij politiek zo’n afschuwelijk beroep hebben gemaakt waarin iedereen voortdurend op zijn hoede moet zijn en het eigenlijk te moeilijk is om gewoon te waarheid te zeggen. Als je de keus hebt tussen politiek en ieder mogelijk ander leven, waarom zou je dan voor politiek kiezen?”

“Je weet wat ze over bussen zeggen: je staat een hele tijd te wachten op een bus en dan komen er plotseling twee. Wij hebben heel lang gewacht op de meest incompetente premier van de geschiedenis en toen kregen we er plotseling twee achter elkaar. Ik bedoel natuurlijk May en daarvoor Cameron: die had dat overdadige zelfvertrouwen dat mensen uit de hogere klasse kunnen hebben. Hij was geslaagd voor alle andere examens, dus hij dacht dat hij dit examen, het Brexitreferendum, ook wel zou halen. Niet dus. Hij werd opgevolgd door de inflexibele, rigide, niet-nieuwsgierige May.”

Beeld AP

“Het komt natuurlijk ook door de Conservatieve Partij. Ik bedoel: oud-premier Margaret Thatcher, het icoon van de Conservatieven, was degene die het Verdrag van Maastricht tekende. De mensen aan de nationalistische kant van de partij plegen te vergeten dat het hun grote heldin was die het Europese project van start liet gaan, en dat ze dat deed omdat ze dacht dat het in het nationale belang was. Dat vergeten Conservatieven op de een of andere manier: ze hebben twee zielen in één partij, een nationalistische en een Europese. Dat veroorzaakt al de huidige ellende.”

“Destijds, in de jaren negentig, was er behoorlijk brede steun voor Maastricht. Het bedrijfsleven was voor, de vakbonden wilden het. Het anti-Europese sentiment was in die dagen veel marginaler. Ik denk dat we in de loop van de geschiedenis het steeds verbazingwekkender zullen gaan vinden hoe dat zich heeft ontwikkeld. Hoe het in totale roekeloosheid en onkunde in een paar jaar mis kon gaan.”

U bent kwaad op de politici, maar meer dan de helft van de bevolking stemde voor brexit, toch?

“Donald Tusk zei dat er een speciale plaats in de hel is voor de mensen die campagne hebben gevoerd voor brexit, zonder enig idee hoe dat technisch zou moeten. De geschiedenis zal leren dat dat onvergeeflijk was. Dat ze het hebben voorgesteld alsof het heel eenvoudig was. Het strekt zich uit tot het kabinet: David Davis, de man die de eerste twee jaar de leiding had over het vertrekproces, zei nog vlak voor het referendum: we negeren Brussel gewoon, we gaan naar de verschillende Europese landen en maken met hen afzonderlijk afspraken.”

“Dat betekent dat een van de meest prominente leave-campaigners eigenlijk helemaal niet wist wat de EU is, dat het doel van de Unie die interne markt is. Je kunt gewoon niet naar Berlijn stappen en met de Duitsers apart een akkoord sluiten. Zo werkt dat niet in een douane-unie. Davis zei dat het de eenvoudigste handelsovereenkomst van de geschiedenis werd. Ja, dat snap ik - als je geen idee hebt waarover je praat.”

U vindt dat er straf zou moeten staan op het volk voorliegen?

“De normen over waarheid zijn aan het schuiven. Vroeger moest je als je werd betrapt op een onwaarheid je ongelijk bekennen. Deed je dat niet, dan was je politieke leven voorbij. Dat is voorbij en ik vind dat vreemd. Het is nu eenvoudiger dan ooit om te liegen, op internet kun je een hele gemeenschap bouwen rond een leugen.”

Uw post-apacalyptische wereld heeft toch geen internet?

“Daar is een afgeschermd systeem waarmee mensen onderling kunnen communiceren. De wereld is nog veel meer in zichzelf gekeerd geraakt.”

“In ‘De Muur’ creëer ik een andere wereld. Heden ten dage is het nogal makkelijk om bijvoorbeeld leugens te vertellen over klimaatverandering. Dan zeg je gewoon: ‘Het bestaat niet, want het vriest in Los Angeles.’ In de wereld die ik in ‘De Muur’ beschrijf, heeft dat geen zin meer. Daar kun je niet meer over liegen, als het water een paar meter is gestegen. Het is als een wereldoorlog, maar dan een beetje anders.”

“In de gewone wereld van internet kun je wel flauwekul beweren. Kijk maar eens naar de beweging die beweert dat de aarde plat is. Dat is overduidelijk onzin, maar er is propaganda voor, de beweging groeit en haar boodschap vindt weerklank. Vorig jaar was de eerste conferentie over de platte aarde. Wat mij het meeste zorgen baart is dat het niet de vijftigste toogdag is, maar de eerste. Ook zoiets krijgt momentum.”

Hoe komt het dat mensen zoiets geloven?

“Er heerst een heel diep ongeloof in instituties. Die instituties - ik reken trouwens ook de journalistiek mee - zijn geneigd om te vergeten hoeveel averij de maatschappij oploopt bij zo’n vertrouwensbreuk. In Groot-Brittannië hadden we de Irak-oorlog, waar het grootste deel van de bevolking tegen was maar de regering vóór. Of de gekkekoeienziekte, die hier door falend toezicht in de jaren negentig bij duizenden koeien en honderden mensen toesloeg. Het verlies in vertrouwen dat daardoor ontstaat, blijft tientallen jaren bestaan. Mensen stoppen gewoon met dingen geloven. Zo vermoed ik een verband tussen de gekkekoeienziekte en de anti-vaccinatiebeweging.”

Portret van schrijver John Lanchester. Beeld Patrick Post

Iets dergelijks speelt bij de economische voorspellingen. Het economisch model uit het crisisjaar 2008 bestaat nog altijd. Plotseling kwam er een ramp die niemand had voorspeld. Nu hebben we tien jaar van bezuinigingen achter de rug, onze publieke diensten staan op omvallen, en nu zijn er mensen die ons willen laten geloven dat brexit slecht is voor de economie. Waarom zouden de mensen dat geloven? Ze hadden het fout in 2008, ze zeiden dat de economie zou instorten na het referendum? En na 29 maart komt alles goed? Mensen geloven het niet meer.”

“Wat lastig is, is dat op sombere voorspellingen meteen het etiket ‘Project Fear’ wordt geplakt. Als ze zeggen: armen zijn slechter af, bepaalde voedingsmiddelen zijn straks niet meer verkrijgbaar, er dreigt een medicijnentekort, het vliegverkeer loopt in het honderd - dan hoor je meteen: o, dat is gewoon Project Fear. Angstzaaierij. Een heel gemakkelijk etiket. Zodra iemand iets zegt over 29 maart, zegt een ander nog voordat hij is uitgepraat: o, typisch Project Fear. Ze vatten het op als een poging om mensen te manipuleren.”

Hoe gaat het nu verder met brexit?

“Die wordt uitgesteld, van 29 maart doorgeschoven. Dat is nu het verstandigste. Ik heb de indruk dat het onderdeel is van de choreografie, dat men uiteindelijk inziet dat iedere deal slechter uitpakt dan wat we hebben. Dat kwartje zal toch een keer moeten vallen? Alle vertraging is bedoeld als wachtkamer, waarin we wachten tot de publieke opinie is gedraaid. Zodra er een meerderheid tegen de brexit is van 70 procent of meer, zullen ze zeggen: laten we het intrekken. Maar voorlopig is het nog een mysterie hoe het kan dat die publieke opinie nog niet is gedraaid.”

Na de catastrofe
John Lanchester
De Muur
Vert. Janet Limonard en Frank van der Knoop Prometheus; 304 blz. € 21,99

Lees ook:

‘De gezichtsbepalende politici in de brexit-vleugel doen ongelooflijk neerbuigend over de grenskwestie’

De brexit rakelt een oud trauma op: de deling van Ierland. Historicus Diarmaid Ferriter ergert zich aan de arrogantie in Londen.

Jonathan Coe schetst hoe de helft van het Verenigd Koninkrijk de andere helft voor geen cent meer vertrouwt

‘Klein Engeland’ (‘Middle England’) van Jonathan Coe vormt het hoogtepunt van een nieuw genre, in Engeland Brexlit gedoopt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden