Schrijver Günter Grass beschouwt Duitse hereniging in zijn levenswerk als catastrofe

BERLIJN - Officieel is het nieuwste boek van Günter Grass pas op Goethes verjaardag, 28 augustus, te koop. Maar door een foutje is het in sommige Duitse boekhandels al te krijgen: Ein weites Feld. Het zal over de toonbanken vliegen, want de schrijver is de afgelopen week al vele malen publiekelijk onthoofd.

Zijn levenswerk heeft niet alleen de redacties van vooraanstaande kranten als de Frankfurter Allgemeine Zeitung, de Frankfurter Rundschau, de Süddeutsche Zeitung en het weekblad Der Spiegel ernstig opgewonden. Ook grote publieksbladen als Stern, Bild en de Berlijnse boulevardkrant BZ mengen zich in de strijd.

Günter Grass, die wel wat gewend is aan ongezouten kritiek, ging het omslag van Der Spiegel van afgelopen maandag veel te ver. Op de buitenkant monteerde de fotoredactie een foto van de gevreesde criticus Marcel Reich-Ranicki die het boek van Grass als een woesteling verscheurt. Grass verbood het weekblad gisteren voor volgende week een door hem goedgekeurd interview af te drukken. Bij de redactie van het weekblad verscheen gisteren een handvol fans die met spandoeken tegen de mishandeling van de schrijver protesteerden.

De opwinding over zo'n omslagfoto is te begrijpen, maar het bloed druipt eerder uit de in briefvorm verpakte moord van de criticus Reich-Ranicki op de redactiepagina's. Onder de aanhef 'Mijn beste Günter Grass', legt hij op quasi vriendschappelijke toon uit, waarom het boek niet geschreven had moeten worden. Deze bloedhond van de literatuurkritiek vertelt de schrijver niet eerst wat er naar zijn smaak aan het boek niet deugt, maar begint Grass uit te leggen waarom 'de meester' waarschijnlijk niet in vorm was. Vernietigender kan het niet: “Niet grootheidswaan heeft uw literaire produktiviteit in de jaren tachtig en negentig beperkt, maar veel eerder onzekerheid. Preciezer geformuleerd: uw gebrek aan zelfvertrouwen. Bijna geloof ik dat u op het moment meer in uw talent als tekenaar en graficus gelooft, dan als verteller, als romancier.”

Het kan ook zijn, psycho-analyseert Reich-Ranicki verder, dat de harde kritieken van vakcritici en lezers Grass in een crisis hebben gestort. Pas na deze rij van verklaringen voor Grass' vermeende slapte, komt de criticus aan de bespreking van het boek toe. Het is dan al geen geheim meer dat het wordt neergesabeld en fijngehakt.

Het is een niet geringe, hoogmoedige, taak die Grass zich met het schrijven van Ein weites Feld heeft gesteld. Dat verklaart de omvang van het bloedbad. Hij wilde een kroniek van de Duitse hereniging schrijven, met een politiek commentaar daarop, en deze tegelijk plaatsen in het perpetuum mobile van de Duitse geschiedenis: dit land roept steeds dezelfde rampen over zich af. Of dat niet genoeg is moest het ook nog een loflied op en een archiefwerk worden over Theodor Fontane en een spiegel op Berlijn. De hoofdpersoon 'Fonty' is precies honderd jaar na Fontane geboren, ook in Neuruppin. 'Fonty' citeert te pas en te onpas uit het werk van de schrijver waarmee hij zich te zeer heeft geïdentificeerd. De precieze beschrijving van Fonty's stad Berlijn, neemt nog eens honderden bladzijden in beslag.

Het is duidelijk dat 'Fonty', en met hem Günter Grass, de Duitse hereniging als een catastrofe heeft ervaren. Reich-Ranicki die normaal als criticus voor de rechtse Frankfurter Allgemeine schrijft, verwijt Grass niet alleen een politiek pamflet geschreven te hebben. Hij valt ook zijn politieke visie aan: “Het beneemt mij de adem” en “U weet niet waarover u praat”.

Daar zit ook precies de angel. Günter Grass was, na 1989, de intellectueel die zijn woede formuleerde over het westerse imperialisme in Oost-Duitsland. De directeur van de Treuhand, een overheidsinstantie die het failliete Oost-Duitsland aan de man moest brengen, heeft volgens Grass zijn moord zelf uitgelokt: “Wie zo'n mensverachtend instrument als de Treuhand in het leven roept, moet zich niet verbazen als daar terroristisch op wordt gereageerd”, verklaarde Grass vorige week in een gesprek met Stern.

En zoveel vijandigheid jegens het vaderland kan natuurlijk niet ongestraft blijven. Bij de Frankfurter Allgemeine lieten ze dit keer het hak- en snijwerk over aan de literatuurchef Gustav Seibt. Op hilarische toon beschrijft Seibt onder andere hoe Grass de haan voor de honderdduizendste keer laat kraaien. Hij verwijt de schrijver, net als zijn vriend Ranicki, het pamflettisme.

De enige recensie die Grass looft en dan vooral op grond van de literaire schoonheid van zijn 784 bladzijden, is verschenen in de Süddeutsche Zeitung. Daaraan kan je zien hoeveel olie Grass' politieke opvattingen op het vuur hebben gegooid, want voor deze krant uit München is de linkse schrijver juist geen doorn in het oog. Nog even afgezien of Jürgen Busche zijn visie deelt, hij is er niet onaangenaam door geraakt en kan zo de literatuur nog als groot vakmanschap beoordelen. Maar ook bij de Süddeutsche geen unanieme lofzang op het boek, vooral respect: “...Wat daar geboden wordt, leest als een over de vertelling woekerend struikgewas van voetnoten zonder de daarbij behorende tekst”, aldus Busche. Hij adviseert de lezers om zulke dingen heen te lezen en er niet al te zwaar aan te tillen.

De boulevardkrant BZ helpt de in sex en schandaal geïnteresseerde abonees bij de beoordeling van zo'n literair meesterwerk. Op de voorpagina wordt Grass verweten een roman geschreven te hebben 'op kosten van onze Fontane'. Zo ver is het in Duitsland gekomen: een boulevardblad verdedigt de eer van groot schrijver.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden