Schrijven voor een betere wereld

De geestelijk vader van de populaire politieman Wallander had een bijzonder productief leven. Een groot deel van zijn tijd - en zijn vermogen - wijdde hij aan zijn geliefde Afrika.

Net als Kurt Wallander, de hoofdpersoon uit zijn wereldberoemde thrillerreeks, beschikte de Zweedse schrijver Henning Mankell over een onuitputtelijke energie. Zelfs toen hij op 8 januari 2014 de diagnose longkanker kreeg, zette hij zich aan het schrijven. Met als resultaat de autobiografie 'Drijfzand', een terugblik op zijn leven, waarin gedachten over de dood - in alle tijden, in alle culturen - centraal staan.

"Creativiteit is de basis van mijn leven. Ik voel dat mijn leven zinvol is wanneer ik schrijf", zo vertrouwde hij zijn biografe Kirsten Jacobsen toe. En in een interview uit 2003 getuigde Mankell over zijn grote werkkracht. Want het grenst aan het onwaarschijnlijke dat hij - naast al zijn andere bezigheden - zowaar ook nog drie uur per dag de tijd vond om te lezen. "En ook 's nachts", vertelde hij toen. "Ik slaap niet veel. Ik heb nog een lange slaap voor de boeg."

Mankell groeide op in het dorp Sveg in het hoge noorden van Zweden, een landelijke omgeving met veel bossen. "In mijn kindertijd waren alle mogelijkheden aanwezig voor de ontwikkeling van de fantasie", aldus de schrijver. Mankells vader Igvar, die rechter was, verhuisde naar het dorp Sveg nadat de moeder van zijn drie kinderen het gezin had verlaten. Dat was in 1950, Mankell was twee jaar oud. Over zijn afwezige moeder beweerde de schrijver nogal boud: "Ik miste haar niet. Ik heb het grote geluk gehad dat ik een vader had die mentaal erg sterk was. Het lukte hem de leegte te vullen en de afwezige moeder te vervangen."

Al op 16-jarige leeftijd stopte Mankell met studeren. Hij maakte in 1968 in Parijs het studentenoproer mee en werd manusje-van-alles in een theater in Stockholm. Rond zijn twintigste schreef hij zijn eerste toneelstuk en in 1973 verscheen zijn debuutroman 'De springmeester'. Hij werkte jaren in Zweedse theaters, ook een paar jaar als directeur.

Begin jaren zeventig trok Mankell voor het eerst naar Afrika, een continent dat hem nooit meer heeft losgelaten. Toen hem in 1986 werd gevraagd om artistiek leider te worden in het Teatro Avenida in Maputo, aarzelde hij geen moment. Jarenlang heeft hij gependeld tussen Zweden en Mozambique, waar hij klassieke toneelstukken bewerkte naar de Afrikaanse werkelijkheid.

Pas in 1989 begon Henning Mankell aan de reeks detectives die hem wereldberoemd zou maken. Toen hij vanuit Afrika naar Zweden terugkeerde, werd hij getroffen door het toegenomen racisme. Om dat aan te klagen, koos hij voor een misdaadverhaal: het genre leende zich het best voor zo'n boodschap. In 1991 verscheen 'Moordenaar zonder gezicht', waarin Kurt Wallander voor het eerst zijn opwachting maakte. De grote doorbraak kwam in 1998, bij het verschijnen van de derde Wallander. Het werden er tien, stuk voor stuk rond grote maatschappelijke thema's, zoals het apartheidsregime in Zuid-Afrika, racisme in Zweden, vrouwenhandel in Oost-Europa en vooral de bedreigde welvaartsstaat.

Want de schrijver was vóór alles maatschappelijk geëngageerd. Zijn strijd voor een rechtvaardiger wereld klinkt niet alleen door in de Wallanderboeken, Mankell schreef ook een tiental romans waarin hij de uitbuiting van de Derde Wereld aanklaagde. Tot de bekendste behoren 'Het oog van de luipaard' (1991), 'Verteller van de wind' (1998) en 'Tea-bag' (2001).

Mankells boeken zijn een gigantisch verkoopsucces. Zo werden er - alleen al van de Wallanderreeks - 40 miljoen exemplaren verkocht in veertig talen. Om van de 'gewone romans' nog te zwijgen. Of van de Zweedse verfilming van de reeks met Krister Henriksson in de hoofdrol. Of de BBC-verfilming met Kenneth Branagh als Wallander. Mankell had maar liefst vier mensen in dienst om wereldwijd al zijn activiteiten te organiseren.

Dat een flink deel van zijn vermogen naar projecten in de Derde Wereld ging, vond de schrijver normaal: "Ik doe het, omdat ik het kan. Wat ik zorgwekkend vind, is dat veel mensen die ook genoeg geld hebben, zulke dingen niet doen."

Mankell was drie keer getrouwd, sinds 1996 met Eva Bergman, de dochter van de Zweedse regisseur Ingmar Bergman.

Kurt Wallander, politieman met menselijke trekken

Met Kurt Wallander creëerde Mankell een nieuw soort politieman: een man van middelbare leeftijd die een morsig bestaan leidt en onophoudelijk geplaagd wordt door gedachten aan ouderdom en dood. Die trek maakt hem menselijker, aldus de bedenker: "Ieder mens denkt regelmatig aan het feit dat hij er op een dag niet meer zal zijn."

Mankell wou van Wallander geen clichépersonage maken. Daarom liet hij hem in de loop van de reeks veranderen: "In het echte leven blijven mensen ook niet de hele tijd gelijk."

Het meest merkwaardige is het laatste boek, 'De gekwelde man', waarin Mankell zijn politieman alzheimer laat krijgen, om hem aan het einde te laten wegzinken met de woorden: "Het verhaal van Kurt Wallander houdt onherroepelijk op. De jaren die hij nog te leven heeft, misschien tien, misschien meer, zijn zijn eigen tijd."

Een treurig afscheid van een personage waarmee de lezer na tien boeken zo vertrouwd was.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden