Schrijven als heilige opdracht

Baricco giet zijn literaire geloofsbelijdenis in een mystieke roman

Soms klinkt Baricco's taalmagie hol, maar 'Mr Gwyn' is een knappe reflectie op de noodzaak van literatuur

De succesvolle Britse auteur Jasper Gwyn publiceert in The Guardian een lijst van 52 dingen die hij de rest van zijn leven niet meer zal doen. Het laatste, verrassende item op de lijst: 'boeken schrijven'. Het blijft onduidelijk hoe hij tot deze drastische beslissing is gekomen en hoewel vrijwel niemand hem serieus neemt, is hij wel degelijk vastbesloten om nooit meer een letter te publiceren. Al snel vertoont hij echter ontwenningsverschijnselen: taal en literatuur zitten hem dusdanig in het bloed dat bij alles wat hij ziet en doet zijn hele wezen meteen hunkert naar beschrijven, vertellen, in taal vatten, ordenen. Na enkele noodoplossingen komt hij in een galerie op het idee om zijn nieuwe leven zonder literatuur dragelijk te maken met geschreven portretten die alleen de geportretteerde te lezen krijgt.

De ex-schrijver wijdt zich in het geheim aan een minutieuze voorbereiding waarbij werkelijk niets aan het toeval wordt overgelaten. Vrijwel al zijn spaargeld spendeert hij aan het creëren van de perfecte ambiance voor zijn nieuwe schrijfervaring: zijn modellen 'thuis brengen' door middel van zijn portretten. Een speciaal voor dit doel gehuurde atelierruimte tovert hij om tot een heiligdom voor zijn literaire magie. Afmetingen, vloer, meubilair, sfeer, verlichting, geluiden, alles moet aan zijn hoge eisen voldoen. Als achtergrondmuziek fungeert een speciaal voor de urenlange poseersessies gecomponeerde soundtrack. De verlichting bestaat uit achttien handgemaakte peertjes die na 32 dagen vanzelf doven, één voor één en op hun eigen moment.

Tijdens die 32 dagen moeten Gwyns klanten elke dag precies vier uur volledig naakt in het atelier verblijven. Soms is de schrijver aanwezig om hen te observeren, soms niet. Na een proefportret van zijn trouwe medewerkster Rebecca, aan wie hij uiteindelijk ook de originelen zal toevertrouwen, vervaardigt hij op dezelfde rituele wijze negen strikt persoonlijke portretten die telkens een magische uitwerking hebben op hun enige lezer. Zodra echter Gwyns anonimiteit in gevaar dreigt te komen staakt hij de onderneming en verdwijnt in het niets.

Lange tijd na zijn mysterieuze verdwijning ontdekt Rebecca een passage in een roman die letterlijk de tekst is van haar portret. Na lang zoeken komt ze tot de conclusie dat Gwyn voorafgaand aan zijn drie romans vermoedelijk ook al een aantal boeken onder een pseudoniem had geschreven.

De hele vertelling ademt een verheven sfeer van elegante taalmagie die we inmiddels van Baricco gewend zijn en die wortelt in zijn essentieel romantische visie op schrijver, schrijverschap en literatuur. Altijd is er een streven naar taalperfectie, waarbij de figuur van de schrijver en zijn literatuur zijn omgeven door nevelen van mystiek, magie, en heiligheid. 'Mr Gwyn' is hierop geen uitzondering: deze beladen, stilistisch zeer geraffineerde vertelling staat bol van zelfreflectie en zinspelingen die ons uiteindelijk terugbrengen bij de bron, de auteur. Bij Baricco gaat het uiteindelijk altijd over Baricco, de hogepriester van de literatuur.

Interessant en prikkelend vond ik het discours over het portret als de kernfunctie van alle literatuur. Bij het zien van de portretten in de galerie realiseert Gwyn zich dat in ieder portret de ultieme interpretatie van deze individuen schuilgaat, een interpretatie die altijd door anderen wordt gegeven. Iets dergelijks gebeurt in de literatuur: in verhalen en personages herkennen we (delen van) onszelf en leren we over onszelf; al lezend interpreteren we onszelf.

Hoewel we (natuurlijk) geen enkele van Gwyns portretten te lezen krijgen, schemert wel door dat hij zijn klanten heeft gevangen in verhalen, niet alleen in een personage of beschrijving. Dit doet sterk denken aan hoe Dante zijn personages in de Goddelijke Komedie 'thuis bracht' en op geniale wijze tot hun essentie wist door te dringen: hij fixeerde de zielen in het hiernamaals in hun meest bepalende handelingen, in de hyper-geconcentreerde verhalen van hun leven. De auteur van Dante's hiernamaals is God, alwetend en alomaanwezig. Ook in de portretten van Gwyn lijkt een bijna goddelijke hand voelbaar.

De meningen over Baricco zijn over het algemeen diep verdeeld. Veel lezers ervaren zijn raffinement als betoverend en diepzinnig, terwijl anderen het eerder gekunsteld, retorisch en hol vinden. Soms hoor ik bij de laatsten, maar in 'Mr Gwyn' overheerst de bewondering.

Alessandro Baricco: Mr Gwyn. Uit het Italiaans vertaald door Manon Smits. De Bezige Bij, Amsterdam; 160 blz. €17,90

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden