Interview

Schrijfster Maria Stepanova: Politici handelen nu in herinneringen

Schrijver, dichter en journalist Maria Stepanova. Beeld Maartje Geels

Het nieuwste boek van de invloedrijke Russische schrijfster Maria Stepanova, ‘Voorbij het geheugen’, sluit perfect aan bij de tijdgeest: de hang naar het verleden. ‘Van de toekomst verwachten we alleen maar rampspoed.’ 

Als de Russische schrijfster Maria Stepanova langs de etalages loopt van boekwinkels in Moskou, New York of Berlijn valt haar iets op: non-fictie en met name geschiedenisboeken worden overal aangeprezen. “Ze zijn ongekend populair”, zegt Stepanova in een Amsterdams hotel. Ze is even in Nederland om een poëzie-avond bij te wonen, die toevalligerwijs samenvalt met de verschijning van ‘Voorbij het geheugen’ in Nederlandse vertaling. Het boek werd in Rusland bekroond met een belangrijke literaire prijs.

“Ik vind dat fascinerend: die obsessie met het verleden. Ik denk bij mezelf: waarom dompelen mensen zich er zo in onder? En wat betekent die hang naar het verleden eigenlijk?”

Verwoest

Het zijn dit soort filosofische vragen die Stepanova zichzelf keer op keer stelt: in dit interview, maar ook in haar boeken. Ze praat zoals ze schrijft. In volzinnen, constant refererend aan de Europese kunstwereld of Russische schrijvers en dichters. Ze laat zich niet verleiden tot oneliners, maar denkt over iedere formulering na. Dan laat ze een stilte vallen en dwalen haar grote donkerbruine ogen even af. Met een hand haalt ze dan een lok van haar zwarte krullen uit haar gezicht.

Heeft ze zelf een antwoord op die vraag? Weer die stilte. “Het is de uitkomst van alle (verschrikkelijke) gebeurtenissen van de vorige eeuw. Veel dingen zijn verwoest. Mensen hebben de neiging om alles wat nog intact is bij elkaar te houden.”

Stepanova is een belangrijk persoon binnen de literaire scene in Rusland. The Moscow Times noemde haar één van de meest ‘invloedrijke culturele figuren van het hedendaagse Rusland’. Naast dichter en schrijfster, is Stepanova oprichter en eindredacteur van de website Colta.ru – een literaire site die sinds 2012 overeind wordt gehouden door middel van crowdfunding. In Rusland is dat betrekkelijk bijzonder.

Stepanova’s werk sluit perfect aan bij de tijdgeest die ze zelf zo treffend beschrijft. In haar nieuwste boek is een belangrijke rol weggelegd voor het verleden. ‘Voorbij het geheugen’ is een zoektocht naar haar Russisch-Joodse afkomst.

Die zoektocht gaat niet zonder slag of stoot. Stepanova beschrijft de obstakels die ze tegenkomt in het reconstrueren van haar familiegeschiedenis aan de hand van foto’s, brieven en ander archiefmateriaal.

Waarom is het schrijven over uw familie zo belangrijk?

“Mijn moeder heeft me al vroeg overtuigd van de noodzaak een familiegeschiedenis te schrijven. Zij kende de namen en de plaatsen die ik nodig had. Ik had het gevoel dat ik afhankelijk was van haar, zij was de hoofdpersoon van mijn verhaal: ze hield de geschiedenis levend. En toen ineens, toen ik begin twintig was, overleed mijn moeder. Ik had geen anker meer. Ik had geen idee meer hoe ik de verschillende delen van mijn verleden met elkaar moest verbinden.”

Het boek kwam er toch, maar het was niet het romantische verhaal waar u op had gehoopt toen u als tienjarig meisje de eerste hand legde aan het boek?

“Nee, en dat is best bijzonder voor een Joodse familie die gedurende de twintigste eeuw leefde in Rusland. Wij hadden geen daders en helden in onze familie, de mensen leefden eigenlijk een heel gewoon leven en ontsnapten wonderlijk genoeg aan alle verschrikkingen.”

Volgens Stepanova zijn klassieke familiegeschiedenissen vaak gedetailleerde boeken: mooi geschreven, een rond verhaal. Haar boek is een opeenstapeling van brieven, kaarten en foto’s, maar ook van gaten, van periodes waarvan niemand weet wat er gebeurd is. Dat ondanks een groot familie-archief.

“Meer materiaal is niet altijd beter. Laatst keek ik bijvoorbeeld op mijn iPhone en ontdekte dat ik 9500 foto’s heb. Sommige zijn heel mooi, sommige betekenen daadwerkelijk iets voor mij, maar de meeste zijn slechts kleine voetnoten in mijn eigen geschiedenis. We bewaren al die foto’s, maar wie gaat zich straks een weg banen door al die archieven en gaat al die beelden aan elkaar koppelen?”

Wat Stepanova wil zeggen: herinneringen vormen de geschiedenis, maar het is lastig om van al die puzzelstukjes een coherent verhaal te maken.

Toch doen we dat voortdurend.

“Ja, want ons bestaan is nu eenmaal het resultaat van alles wat er is gebeurd. Ik geef je een voorbeeld: mijn overgrootouders kwamen uit verschillende steden, en behoorden tot verschillende klassen. Zonder de Russische revolutie zouden ze nooit bij elkaar zijn gekomen. Maar die focus op het verleden heeft ook iets gevaarlijks. Wat je nu ziet is dat alle politici het voor hun eigen doeleinden gebruiken: herinneringen worden een product waarin je kan handelen. Die ziekte begon in Rusland, met zijn complexe verleden, maar we zien deze trend tegenwoordig ook in Hongarije, Polen, Turkije en in mindere mate in Oostenrijk en de VS.” Stepanova doelt op alle nationalistische sentimenten.

Waarom noemt u dat een ziekte?

“Omdat we niet weten wat de consequenties zijn. Deze oorlog van de herinnering kwam ineens op, out of the blue. Iedereen eist zijn eigen deel daarin op. Het is heel makkelijk om de geschiedenis te herschrijven, om van mensen ineens helden te maken of slachtoffers. Dat gebeurde ten tijde van de Sovjet-Unie al. Dan werden foto’s bewerkt door de hoogste mensen binnen de partij omdat dat nu eenmaal goed uitkwam.

“Het verleden is niet eendimensionaal. Neem de voormalige tsaar Peter de Grote. Wat moeten we van hem denken? Hij wordt afgebeeld als held, maar is ook een sinister figuur. In het huidige Rusland is daar geen debat over mogelijk, discussies worden direct de kop in gedrukt.”

Die ‘politiek van het verleden’ spreekt wel veel mensen aan. Hoe verklaart u dat?

“Omdat niemand meer geïnteresseerd is in de toekomst. Het is een enorme breuk met de twintigste eeuw. In die periode ging het voortdurend over de vooruitzichten, de transformatie. Neem de Russische revolutie. Dat was een Russische poging om op de ruïnes van de oude wereld een nieuwe maatschappij te bouwen. Dat is verleden tijd. We zijn bang voor utopische projecten, we weten wel beter. Alles wat te maken heeft met radicale veranderingen, en dan bedoel ik niet de komst van de iPhone 7, schrikt ons af. De pogingen om de toekomst vorm te geven met de herinneringen uit het verleden, is iets nieuws.

“Het doet me denken aan een college dat ik laatst gaf in de Verenigde Staten. Ik vroeg studenten of ze een film konden noemen die handelt over de toekomst, een soort utopisch vergezicht. Niemand zei in eerste instantie iets en toen ineens riep iemand: ‘Back to the future’. Dat is een film uit 1985! De toekomstfilms van dit moment gaan allemaal over catastrofes: variërend van ecologische tot technologische rampen. Ik kan me geen recente film voor de geest halen die handelt over een dappere nieuwe wereld waarin iedereen graag wil wonen.”

Veel kunstenaars hebben moeite overeind te blijven in het huidige Rusland, onder meer door onderdrukking. U schuwt de confrontatie niet. Voelt u zich nog vrij?

“Het grappige is dat ik mezelf niet beschouw als een activist, ik ben een schrijver, dichter en redacteur. Maar in Rusland sta ik wel zo bekend. Dat komt omdat iedere activiteit die je in dit land ontplooit als activisme wordt beschouwd. Als je uitgesproken ideeën hebt, of je steunt een bepaalde beweging, ben je een activist.

“En toch kan ik me relatief vrij bewegen. Dat komt omdat poëzie (nog) niet wordt gezien als politiek gevaarlijk. Voor de bioscopen met de vele bezoekers en de theaters is dat een ander verhaal. De afgelopen dertig jaar bleef de poëzie in de marge.

“Maar verandering lijkt op komst. Ik organiseerde nog niet zo lang geleden een groot cultureel festival in Moskou. Dat stond helemaal in het teken van de jaren negentig. Op de staats-tv wordt die tijd altijd voorgeschoteld als onrustig, in tegenstelling tot de ‘stabiele’ jaren onder Poetin. Daar klopt overigens niets van, want we hadden terroristische aanslagen in Moskou, en oorlogen in Tsjetsjenië en Georgië. Maar dat terzijde. 

“Wat we op het festival vooral wilden laten zien is hoe de Russen in de jaren negentig eindelijk toegang kregen tot kunst van over de hele wereld. Ik kan me dat zelf nog heel goed herinneren, hoe opgewonden ik was toen ik het werk van de Duitse kunstenaar Paul Klee onder ogen kreeg.

“Bands, ronde-tafelgesprekken, films: alles stond tijdens het festival in het teken van de jaren negentig. Ik organiseerde ook een kleine poëzie-bijeenkomst en verwachtte daar ongeveer vijftig mensen. Tot mijn verrassing was de opkomst ongekend: er kwamen zo’n 200 tot 300 mensen.”

Waar komt die toenemende interesse in poëzie vandaan?

“Ik heb wel een verklaring, maar ik vind het geen fijne. Poëzie blijft onder ‘normale omstandigheden’ in de marge. Dat verandert zodra mensen voelen of zien dat er verandering op komst is. Iets waarvan we niet weten wat het betekent. Poëzie kan dan helpen bij het uitleggen van onze vragen en wint daardoor aan populariteit. We zagen dat tijdens de Eerste Wereldoorlog, en tijdens de jaren zestig van de vorige eeuw.

“Er hangt dus iets in de lucht, ik weet alleen niet wat. Ik werk nu meer dan tien jaar in Rusland als dichter, maar ik heb nu daadwerkelijk het gevoel dat er iets staat te veranderen. Ik merk het ook onder de studenten die ik lesgeef. Die zijn diep, diep onzeker.”

Voorbij het geheugen, Maria Stepanova. Uitgever: De Bezige Bij, 458 pag. 29,99 euro.

Lees ook: 

‘Leef interessant!’ werd nooit een familiemotto bij Stepanova

De Russisch-Joodse familie van Maria Stepanova leefde in de 20ste eeuw geen bijzonder leven.

‘Onderdrukking geeft filmmakers inspiratie’

De Poolse regisseuse Agnieszka Holland maakt zich zorgen over de opkomst van autoritaire regimes, maar ‘voor filmmakers is dit een ontzettend interessante tijd. Onderdrukking geeft inspiratie.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden