Interview

Schrijfster Afua Hirsch wil de vraag 'waar kom je écht vandaan?' nooit meer horen

Schrijver, journalist en advocaat Afua Hirsch, werkzaam voor The Guardian en auteur van Brit(ish) Beeld Martijn Gijsbertsen

Ze voelt zich verwant met politica Sylvana Simons en Trouw-columniste Seada Nourhussen. Het boek van Afua Hirsch, van Brits-Ghanese afkomst, is nu ook in het Nederlands verschenen.

Je hebt EEN vraag en je hebt DE vraag. Afua Hirsch, schrijfster en columniste voor de Britse krant The Guardian, gaf lange tijd op DE vraag het antwoord: 'uit Londen'. "Dan is het vaak even stil. Daarna vragen ze: 'Ja, maar waar kom je echt vandaan?"

De moeder van Afua Hirsch is namelijk Ghanees, dus Hirsch heeft een bruine huid en nogal kroezerig haar. Het juiste antwoord, 'uit Wimbledon', preciezer nog dan 'Londen', is niet waar ze op wachten. Ze moet dan 'uit Ghana' zeggen, het land waar haar moeder tot haar twaalfde woonde. Het land waar ze helemaal niemand kent en waar ze haar als 'wit' beschouwen, met haar vanwege een witte vader lichtere huidskleur.

Hirsch weet heel goed dat de mensen er niets kwaads mee bedoelen. Dat ze nieuwsgierig zijn, dat ze juist graag contact willen maken. Maar haar verhaal is: het doet iets met een mens, als je door dergelijke vragen er voortdurend aan herinnerd wordt dat je anders bent. Zij weet dat het er wel degelijk toe doet wat voor kleur je hebt, hoe graag mensen ook zouden willen dat het niet zo was. Het Engels heeft er een werkwoord voor: 'othering' - andersen, zou je kunnen zeggen.

Kleurenblind

"Ons word geleerd geen ras te zien", zegt Afua Hirsch. "Ons wordt verteld dat ras er niet toe doet." Het is, zegt ze, niet waar. "Je kunt niet zeggen dat je kleurenblind bent.

"Maak je geen zorgen Af, wíj zien jou niet als zwart", zeiden haar schoolvriendinnetjes tegen haar. Ze hadden een allervriendelijkst oogmerk: ze wilden Hirsch laten weten dat ze er helemaal bij hoorde. Ze hadden waarschijnlijk niet door dat ze haar tegelijkertijd vertelden dat er aan haar huidskleur iets verkeerds was. Ze had al een vermoeden - haar kinderboeken gingen over kinderen die Jack en Jill heetten, niet Afua. "Het was de bedoeling dat je wit was."

"Aan het einde van mijn kindertijd had ik geleerd dat zwarte mensen lelijk zijn. Een paar jaar later wist ik ook dat het criminelen zijn."

Beste privéscholen

Afua Hirsch, de dochter van een Brit en een Ghanese, groeide zoals gezegd op in Wimbledon, upperclass Londen. Ze ging naar de beste privéscholen van het land, studeerde aan de meest prestigieuze instituten en kwam terecht op de redactie van de Britse krant The Guardian, waar ze nog altijd columnist is.

Vorig jaar schreef ze haar eerste boek: 'Brit (ish)' heet het in het Engels. Precies een week geleden verscheen de Nederlandse vertaling: 'Waarom ras ertoe doet'. Het is een nieuwe tak aan een snel groeiende boom die kort samengevat de 'identiteitsdiscussie' is gaan heten.

Hirsch ontdekte de afgelopen weken dat wat haar dwarszit ook Nederlandse vrouwen dwarszit. Ze ontdekte Trouw-columnist Seada Nourhussen en politica Sylvana Simons. Ze voelt zich met hen verwant. Als ze hoort dat Simons een zetel in de Amsterdamse gemeenteraad heeft gehaald, juicht ze bijna. 'Amazing. Wat goed!' Ze voelt zich onderdeel van een beweging die een kleine opening in de discussie probeert open te houden en waar mogelijk groter te maken.

De discussie rond Zwarte Piet kent ze zelfs al decennia. "Ik heb als kind twee jaar in Den Haag gewoond. Mijn vader werkte voor Shell. Sindsdien heeft mijn moeder vaak verteld over die werkelijk bijzonder zotte Nederlandse traditie om zogenaamd een oude witte man met zwarte knechten uit Spanje naar Nederland te halen."

Let wel: het waren de jaren tachtig. Destijds stond Zwarte Piet helemaal nog niet ter discussie. "Nee", zegt Hirsch. "Witte mensen wisten van niets. Maar zwarte mensen zagen het natuurlijk wel. Ze bespraken het ook."

Al-lok-toon

Het is wat haar betreft een goed voorbeeld van hoe nodig dat gesprek over ras dus opengegooid moet worden. "Jullie hebben ook - wat was het nou?"

Ze rommelt even in haar handtas en haalt er een briefje uit. "Al-lok-toon", zegt ze. Ze vertaalt het als 'iemand die hier niet hoort'. Het woord alleen al maakt degene waarover wordt gesproken tot 'anders'. Wat haar betreft is het nog erger dan het ook al zo verfoeide BAME, dat de Engelsen gebruiken: 'black, ethnic en minority english'. "Mensen vragen dan aan mij: wat vind jij ervan, als BAME? Maar BAME is geen identiteit."

Afgelopen vrijdag was Afua Hirsch een belangrijke spreker op een journalistencongres in Amsterdam, die samenviel met de publicatie van haar boek. Ze ging ervoor op en neer vanuit Londen. "Het is niet iets nieuws, geen mode. Ik ben er altijd mee bezig geweest. Mijn vrienden ook, we hebben het er altijd al over. Wat anders is, is dat er een discussie op gang is gekomen over ongelijkheid. De generatie vóór ons vocht tegen een zichtbaarder racisme. Tegen etalages waarin bordjes hingen met teksten als 'no blacks, no dogs, no Irish'. Dat is verdwenen, we zijn vooruit gegaan. Maar het is niet weg. Het racisme van nu is subtieler en meer gecodeerd. Dat betekent dat je mensen ervan moet overtuigen dat er een probleem is."

Tegelijk staat er in de ogen van Hirsch meer op het spel. "Mijn generatie is geboren in Engeland, in Europa. We zijn niet hierheen gekomen en we hebben geen plek om naar terug te gaan. Het is voor iedereen noodzaak om een plek te hebben die je je land kunt noemen. Er zijn een heleboel mensen die niet weten waar ze vandaan komen, voor wie alles wat ze hebben het Verenigd Koninkrijk is."

Hirsch wijst op zichzelf: haar Ghanese moeder is, ontdekte ze, de achter-achterkleindochter van de Nederlandse slavenhandelaar Pieter Welzing, die eenmaal in Ghana een gezin stichtte met een lokale mevrouw. Haar nu Britse vader is een nakomeling van in de oorlog gevluchte Duitse Joden. "Als mensen tegen mij zeggen dat ik terug moet naar mijn eigen land, heb ik letterlijk niets om naartoe te gaan. Er is geen plek waar ik gewenst ben."

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Afua Hirsch Waarom ras ertoe doet Atlas Contact 320 pagina's € 24,99 Beeld -

Hirsch vertelt hoe ze zelfs niet in staat is om haar voornaam op de juiste manier uit te spreken. "De A is een è op een bepaalde toonhoogte. De F is een soort B. Zegt je de verkeerde è, dan betekent het iets anders dan 'meisje, op vrijdag geboren', zoals ik hoor te heten. Ghanees is ontzettend moeilijk. Een soort Chinees."

Mislukt

Het is niet wonderlijk dat een poging, ooit, van Hirsch om zich in Ghana te vestigen mislukte. Het werd nooit zo thuis als Londen voelt, ondanks het onderhuids racisme daar. Voorbeeldje van het laatste: Toen Obama in Londen was, waren er mensen die Hirsch voor Obama's vrouw Michelle versleten. Zij is ook bruin.

"Mensen zeggen tegen mij: je moet de Britten meer feliciteren met wat ze hebben bereikt, in plaats van zo te hameren op wat er nog fout gaat. Maar het is geen feest. Mijn critici zeggen dat de Engelsen de slavenhandel hebben afgeschaft, maar je moet ook erkennen dat diezelfde Engelsen het driehonderd jaar eerder ook min of meer uitvonden. Daar moet echt over gesproken worden."

Afua Hirsch heeft een idee van hoe dat gesprek zou moeten gaan.

"Er zijn een heleboel witte mensen die het idee hebben dat ze niet over ras mogen praten. Ik denk dat dat slecht is. Wat het ook is wat ze zouden willen zeggen, ze zouden het moeten kunnen zeggen. En ik wil ook kunnen zeggen wat ik te zeggen heb."

Ze moet zichzelf ertoe dwingen, zegt ze. "Ik wil eigenlijk niet dat witte mensen zich ongemakkelijk voelen door wat ik zeg. Dat is nog altijd een erg sterk cultureel fenomeen dat we hebben geïnternaliseerd. Er is ontzettend veel zelfcensuur die vooruitgang blokkeert. Aan beide kanten moet er gesproken worden."

Het is een bescheiden oproep, die niettemin opvliegende reacties teweegbrengt. In de Daily Mail bijvoorbeeld verscheen een recensie waarin Hirsches boek 'slecht beargumenteerd' en 'eenzijdig' werd genoemd. Het zou ook 'gevaarlijk' zijn. 'Het zou kunnen leiden tot een verslechtering van de relatief harmonieuze verhoudingen die we in dit land hebben', schreef de recensent. Hij meende dat ze meer dankbaarheid jegens haar land kon tonen.

Rolmodel

Een tweede criticus raadde haar aan dat ze zichzelf meer als rolmodel zou presenteren. Hirsch zelf immer is een voorbeeld 'van hoe mensen met verschillende achtergronden in dit land succes kunnen hebben', schreef hij. Een derde meent dat ze zich reduceert tot slachtoffer en er was die ene recensie in The Times, geschreven door nota bene de cricketjournalist, die in haar relaas dat van een vrouw met een wietobessie herkende.

Hirsch: "Het woord wiet komt in het hele boek nergens voor."

Ze blijft er kalm onder: "Natuurlijk ben ik bevoorrecht. Dat is de hele reden dat mijn boek is gepubliceerd. Betere reclame dan die recensies kan ik me eigenlijk amper wensen. Ze onderstrepen precies mijn punt.

"Ze vinden dat ik dankbaar moet zijn, dat ik aan hun kant moet staan. Juist omdat ik zo'n goede opleiding heb, hoor ik aan hun kant te staan. Ik hoor één van hen te zijn.

"Ik ben het verhaal aan het verpesten. Britten voelen zich comfortabel bij het idee dat zij overal in de wereld scholen en ziekenhuizen hebben gebouwd, ze vinden het Gemenebest lovely, ze houden van het idee dat alle mensen, zwart, wit en bruin Windsor Castle willen zien, zo zijn tevreden met het idee dat een paar Ghanezen en Nigerianen in het parlement zitten en dat mensen uit Gemenebest-landen in de gezondheidszorg werken. Het idee is: je kunt overal een samosa kopen en het is allemaal fijn.

"Voor de mensen die daarin geloven is het nogal oncomfortabel dat ons hele land gebouwd is op een leugen. Dat ik en anderen erop wijzen dat onze geweldige bankensector vanwege de slavenhandel is gebouwd, net als onze havens en dat die mooie koninklijke familie praktisch de slavernij heeft uitgevonden. Dat zijn allemaal instituten waar we van houden, dus de confrontatie is pijnlijk."

In het laatste hoofdstuk van haar boek schrijft Hirsch: "Ook ik wil leven in een land waar ras er niet toe doet. Maar dat kunnen we niet bereiken als we niet erkennen dat we in een maatschappij leven waar het er wel toe doet."

Lees ook:

Racisme is voor niemand gezond

Hoe zit het met het n-woord?.' 'Dan is blanke vla zeker ook racistisch?'. 'Iemand een tropische verrassing noemen, is toch een compliment?' In haar racismehandboek 'Hallo witte mensen' geeft actrice en programmamaker Anousha Nzume antwoorden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden