Opinie

Schrap de Boeddha. Schrap Jezus. Wat overblijft is stilte.

’Ga ontspannen zitten* voel je voeten op de vloer* kijk naar wat je voelt in je lichaam* wat komt er vanuit de omgeving op je af* let op je ademhaling* waar zit die: in je buik of hoger, in je borstkas?”

Jean-Jacques Suurmond

Leuk om eens te mediteren onder leiding van een psychiater die een scheut mindfulness in haar cognitieve therapie doet. Ik was op een studiemiddag in Utrecht, met 250 psychotherapeuten en andere hulpverleners in de geestelijke gezondheidszorg.

Mindfulness komt uit het boeddhisme en is een oefening in milde, open aandacht. Je richt je op wat je waarneemt en kijkt naar je gedachten en gevoelens die als een trein op de Betuwelijn voorbij trekken, zonder ermee samen te vallen. Daar word je een beter mens van. Laatst eisten de vakbonden het recht op om elke werkdag twintig minuten te mediteren.

Als gestalttherapeut werk ik vaak met bovenstaande oefening. Die behoort tot het standaardrepertoire. Fritz Perls, psychiater en grondlegger van de gestalttherapie, mediteerde al in de jaren vijftig in Japan. Daar komt zijn oproep vandaan: ’Lose your mind and come to your senses’ (vergeet je gedachten en kom bij zinnen/je zintuigen).

Tot zijn teleurstelling bereikte hij niet de staat van verlichting. Is dat erg? Och, wie niet verlicht is, is niet verlicht. Wie wel verlicht is, weet niet dat hij verlicht is. Een beetje giechelen, zoals de dalai lama doet, is daarom het beste wat je erover zeggen kunt.

In de geestelijke gezondheidszorg wordt mindfulness meer en meer ook door andere therapeuten gebruikt bij patiënten die lijden aan depressie, angststoornissen, overmatige stress of chronische pijn. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat training in mindfulness de kans op terugval in een depressie kan halveren. Het effect ervan is aangetoond (’evidence-based’), zodat ze een goed alternatief kan zijn voor medicijnen.

Op de studiemiddag vertelde een andere psychiater dat hij eens aan een zenmeester had gevraagd of het wel in de haak was wat hij deed: een techniek uit de boeddhistische context halen en die loslaten op patiënten die een andere religie aanhangen of zich het genot van religie zelfs geheel ontzeggen.

De zenmeester antwoordde: ’Drop the Boeddha’ (schrap de Boeddha). Het gaat uiteindelijk niet om een naam of religieus merk, maar dat mensen ervan opknappen.

Christenen vinden het toch ook niet erg dat het evangelische gebod van de naastenliefde zich vertaald heeft in talrijke ’neutrale’ zieken- en verzorgingshuizen?

Bovendien is er maar één werkelijkheid. Spiritualiteit is niet iets wat daaraan toegevoegd is, maar de dieptedimensie ervan. Meditatie helpt om, voorbij onze ideeën over de realiteit die meestal fantasieën zijn (zoals angstige of depressieve gedachten), in de werkelijkheid te ankeren. Die dan soms zomaar Werkelijkheid kan worden.

Wat is geestelijke gezondheid eigenlijk? Gestalttherapie beschouwt een stoornis als een creatieve aanpassing aan een moeilijke situatie. De dichter Rilke koesterde zijn demonen want, zei hij, als ik die verjaag vrees ik dat mijn engelen ook wegvliegen. De mensen die door de kerk mystici en heiligen worden genoemd, waren soms forse neuroten die toch een heilzame invloed hadden.

Zo kroop Jacopone da Todi, gezadeld en getuigd als een ezel, op handen en voeten over de markt en werd ’Gekke Japie’ genoemd. Hij deed veel voor de armen en hongerlijders, schreef het Stabat Mater en wordt geprezen in Dante’s ’Goddelijke Komedie’. Ook bij de vraag wat een gezond mens is, kunnen we dus maar het beste giechelen.

Op de studiemiddag verklaarde een theoloog dat het christelijke gebed een vorm van meditatie is, maar dan gericht op de Oneindige. Het gaat dus niet om genezing van God (dat kan iets obsessiefs krijgen) maar om de God van genezing. Gezondheid is een heilzame bijwerking van het gebed.

Ik vraag me af of mindfulness in het boeddhisme niet ook weet heeft van een veel groter bewustzijn dan je zelf hebt. Kun je dat ’God’ noemen?

Nadeel is dat het woordje ’God’ onmiddellijk voor negentig procent dichtslibt met onze eigen projecties: bijvoorbeeld een almachtige Persoon die aan onze kant staat (denk aan president Bush en menige voetballer) of een vaag ’Iets’ dat de gaten in onze kennis opvult (’er moet toch iets zijn’). Hetzelfde probleem heeft de naam ’Jezus’: voor sommigen is hij een redder, voor anderen een knuffelende grote broer, voor weer anderen familie van een meneer in Rome.

Daarom eindigde de theoloog met de oproep: ’Drop Jesus!’ (schrap Jezus!).

Maar als je de woorden ’Boeddha’ of ’God’ en ’Jezus’ niet meer gebruikt, wat hou je dan over?

Stilte.

De stilte van meditatie of het contemplatieve gebed.

Hoewel.

In de verte steekt een giechel op.

Tijdens een weekeinde over de zin van religie (13 en 14/12, zie hiernaast) spreekt Trouw-columnist Jean-Jacques Suurmond over ’onverklaarbare goedheid’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden