Schopenhauer / 'Hij prees het christendom als een religie van het tranendal'

“Ik ben schopenhaueriaan, maar tegelijk ben ik ook nietzscheaan. Ik aarzel tussen de levensnegatie van Schopenhauer en de levensbeaming van Nietzsche. De filosofie van Nietzsche sluit beter aan bij onze moderne belevingswereld. Schopenhauer probeert moderne dingen te zeggen in een tamelijk ouderwets jargon. Hij is tot op zekere hoogte achterhaald, als metafysisch systeembouwer, al bewonder ik zijn prachtige systematiek. Maar hij is zeker niet achterhaald als denker over de mens en over de wereld. In mijn inleiding tot De wereld een hel (een bloemlezing uit Schopenhauers werk) heb ik geschreven dat hij in de werkelijkheid datgene accentueert wat iedereen vertrouwd is: het absurde, het zinloze, het vergeefse, het pijnlijke en gruwelijke, het onverbeterlijke, het ijdele aan het menselijk bestaan en in de gang van de wereld, het redeloze en doelloze ervan.

Schopenhauer verwerpt de theoretische, intellectuele kant van de religie, maar wijst ook op de morele kant ervan: zij is een middel om het roofdier in de mens te temmen en te kalmeren. Daarom vindt hij religie toch nuttig. Je kunt je overigens afvragen in hoeverre religie de mensen moraal bijbrengt. Binnen de afzonderlijke godsdiensten is dat wel het geval. Maar de tegenstelling tussen de godsdiensten heeft het nodige bijgedragen tot de ellende in de wereld. In Schopenhauers woorden: de filosofische waarheid wordt bevochten met woorden en gedachten, de religieuze waarheid te vuur en te zwaard.

In het hoofdstuk 'Over de metafysische behoefte van de mens', een van de mooiste hoofdstukken uit De wereld als wil en voorstelling, noemt Schopenhauer de mens een animal metaphysicum, een metafysisch dier. De mens heeft volgens hem behoefte aan de waarheid, maar de religie levert die waarheid alleen op allegorische wijze, voor degenen die de filosofische waarheid, de waarheid in strikte zin, niet kunnen bevatten. Religie noemt hij de metafysica van het volk. Zij is onmisbaar als troost voor de ellende en is ook om die reden nuttig. Schopenhauer houdt er een pragmatische theorie over de religie op na. Zelf is hij niet religieus maar hij vindt religie wel goed voor het volk. Het is een wat merkwaardige verdediging van de religie, een beetje zoals Bolkestein wel eens doet. Datje zelf absoluut niet religieus bent, en ook niet gelooft dat daar enige waarheid in ligt, maar zegt: ach, voor de mensen die erin geloven is het wel goed zo, die hebben daar baat bij. Het probleem is bovendien, zoals Schopenhauer zegt, dat religies niet alleen in allegorische zin waar willen zijn maar ook in strikte zin. Ik denk dat daar ook precies het probleem ligt met de pragmatische theorie. Een religie kan zelf nooit zeggen: ach, ik ben maar allegorisch waar, maar het is toch wel nuttig voor mensen om in mij te geloven.

Ik ben het met Schopenhauer eens dat de mens een metafysische behoefte heeft. De grote vragen van leven, lijden en dood kun je niet zonder meer met natuurwetenschappen beantwoorden. Maar die behoefte hoeft niet per sé door de religie te worden bevredigd, en ook niet door de metafysica in traditionele zin. Op de levensvragen vinden we ook antwoorden bij denkers als Heidegger en Sartre. In de existentiefilosofie zit veel metafysica, maar geen traditionele metafysica.

Schopenhauer was een atheïst. Maar volgens Georg Lukács was hij bezield door een “atheïstische religiositeit” - een mooie paradox. Hij prees het christendom omdat hij het als een pessimistische religie zag, als een religie van het tranendal. Wat hij waardeerde was de leer van de erfzonde, de gedachte dat de mens schuldig wordt geboren, en de neiging tot zelfonderzoek. Hij had ook een grote bewondering voor Jezus, die zich volgens de christelijke leer opofferde uit medelijden met de mensheid. Maar de leer van een persoonlijke God, van de onsterfelijkheid en van de vrije wil verwierp hij. Ik persoonlijk heb de neiging om wat dat betreft minder genuanceerd te zijn dan Schopenhauer en het christendom à la Nietzsche op een globalere manier te verwerpen: atheïsme zonder religiositeit dus.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden