Schopenhauer / Hij loutert!

Dit is de tweede aflevering in een korte reeks, die is opgezet ter gelegenheid van de vertaling van Schopenhauers hoofdwerk De wereld als wil en voorstelling.

door Jan Warndorff

De idee dat het allemaal niet kan, dat het bestaan absurd is: de omslag van de optimistische vroege romantiek naar een pessimistische stemming, gebeurt bij de Duitse romantici al heel snel. Al tijdens de Sturm und Drang-periode schrijft Goethe Das Leiden des jungen Werthers waarin liefdesgevoelens centraal staan; maar als je dat goed leest dan blijkt als het ware tussen de regels door dat die gevoelens eigenlijk niet authentiek zijn, en dat het een drama is van zelfmedelijden.

De gedachte van volstrekte authenticiteit, van de ware liefde, van de volkomen zelfontplooing, is een gedachte die door de romantici zelf al wordt verworpen. Wat Schopenhauer hier aan toevoegt is een buitengewoon scherpe fenomenologie van het menselijk bestaan, met name in Die Welt als Wille und Vorstellung.

En tegelijkertijd knoopt hij daar dan een oordeel aan vast: dat het leven een zinloos, vooral kinderlijk streven is, een kermis der ijdelheden, en dat je eigenlijk zou moeten proberen daarboven te staan, je overal van los te maken, geen pathos meer hebben, geen huwelijk aangaan, dat soort dingen. Dat kunnen echter maar een paar mensen, waaronder hijzelf.

Dat vind ik het mooie aan Schopenhauers werk: die hele scherpe beschrijving van de condition humaine. Dat heeft me destijds getroffen en daarom lees ik hem nog steeds. Het leven is lijden; maar bij Schopenhauer ontbreekt het klassieke humanistische idee dat dat lijden loutert. Ik ben een klassiek humanist, ik geloof wel degelijk in loutering. Ik denk ook dat het lezen van Schopenhauer stichtelijk is: het verschaft je een dieper inzicht in het leven. Misschien dat je er een wijzer, verstandiger mens van wordt. Schopenhauer lezen loutert! Het is allemaal zo raak, ontzettend treffend. En natuurlijk ook buitengewoon humoristisch, het nodigt je uit om hartelijk te lachen om je eigen belachelijkheid, om je banaliteit.

Schopenhauer is echter overschaduwd door Nietzsche. Dat komt met name doordat Nietzsche, zoals hij nu wordt uitgelegd, een postmoderne Nietzsche is: de Nietzsche uit de Nachlass, fragmenten die na zijn dood pas zijn gepubliceerd, met name uit zijn laatste jaren. Maar er is ook een Nietzsche, je zou haast zeggen, de echte Nietzsche, die je bijvoorbeeld tegenkomt in Genealogie der Moral, Jenseits von Gut und Böse.

Dat is geen postmoderne Nietzsche, maar een Nietzsche die dicht bij Schopenhauer aansluit - je zou haast moeten zeggen, die hem, net als Marx met Hegel doet, op z'n kop zet. Ook Nietzsche ziet de levenswil als de belangrijkste verschijning, maar niet om af te wijzen maar om juist te omarmen.

Wat dit betreft vind ik Nietzsche meer een romanticus dan Schopenhauer. Zijn Duits is nog mooier dan dat van Schopenhauer, dat is zo ongeveer het mooiste Duits is dat we hebben. Werkelijk grandioos. Wat ik belangrijk vind van de filosofie, is niet de kennistheorie, een of andere leer, maar is dat je er wat van leert over het leven.

Mensen als Schopenhauer en Nietzsche moeten niet worden gezien als epistemologen, als kennistheoretici, maar als levensfilosofen. Als je ze zó leest, dan kun je daar een hoop van leren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden