Schoonmoeder of dochter

Meer en meer blijkt dat de hersenen hun eigen draai geven aan wat onze ogen en oren vertellen. Ze corrigeren en vullen zelf aan. Soms twijfelt het brein: schoot ik nou een haas of een eend? En wie hakt de knoop door? Het opperbrein, vermoeden neurologen steeds meer. Deel 2 van een serie.

Daar komen twee flaporen boven het gras uit, u legt aan en paff* De apporteur rent naar de buit en kwispelt hem even later voor u neer: „Verrek, een eend.” Postuum geintje van psycholoog Joseph Jastrow die ons in 1900 verblijdde met het beroemde beeld waarin je een haas óf eend herkent.

In de 19de eeuw al gingen afbeeldingen rond die we nu allen kennen: je kunt er je bloedmooie vrouw in zien maar ook je vreselijke schoonmoeder. In 1961 vulde Jack Botwinick aan dat je mét je man ook aan je schoonvader vastzit. Vaders neus is de kin van de jongen. Verder helpen we niet.

Ambigue figuren heten ze. Is de wereld nu zo dubbelzinnig of doen we het onszelf aan? En wie of wat maakt er dan zo’n potje van, onze ogen of onze hersenen? De waarneming floept voortdurend op en neer, moeder-meid, vader-jongen. Beiden tegelijk zien gaat niet.

Als je strak naar deze figuren kijkt, van dezelfde afstand, moet het beeld op het netvlies constant zijn. Maar zelfs als het hoofd volkomen gefixeerd in een klem zit, springt dan weer de haas, dan weer de eend naar voren. Het gebeurt niet op het op het netvlies. Dan weet je: er wordt van boven iets ingefluisterd.

Al decennia lang bakkeleien deskundigen over de regie achter de waarneming. Sommigen menen dat beelden van het netvlies via lagere visuele gebieden naar de hogere denkcentra reizen, waar de knoop over wie of wat je ziet wordt doorgehakt. Bottom-up heet dat. Anderen menen dat het wetende brein, dat al zoveel zag van de wereld, in een veel vroeger stadium suggesties aanbiedt over wie of wat. Top-down.

Hier lijken de aanhangers van top-down het te winnen. Op het netvlies (bottom) gebeurt niks en toch switcht het beeld. Daar moet de hersenschors, het opperbrein met alle kennis van hoe de wereld van alledag eruit ziet, verantwoordelijk voor zijn. Dan begrijp je ook dat een jager die altijd aan landbouwakkers woonde gemakkelijker een snavel voor flaporen houdt.

Maar het jojoën van de waarneming wordt vast niet geheel van hogerhand gestuurd. Dan zouden we de baas moeten zijn over het heen en weer floepen van het beeld. Bij de keuze dochter of moeder kun je je vizier nog wel richten, maar in de vermaarde kubus van Louis Necker (1832) wisselen het voor- en achtervlak elkaar steeds ongevraagd af.

Alles aan de hogere denksferen overlaten zou ook te link zijn. In de savannnen was de mens dan geen lang leven beschoren. Onze hersenschors vergadert traag, een leeuw gecamoufleerd in het hoge gras zou ons spoedig te snel af zijn.

Maar voordat de bottom-up’ers hun gelijk vieren: het brein creëert wel degelijk zelf beelden. Dat wordt duidelijk bij mensen met het syndroom van Charles Bonnet, een blindheid op oudere dag. Lijders eraan nemen soms merkwaardige gestalten waar, zonder dat hun oog een prikkel doorgeeft. Zij zien ’van binnen’, wat neuroloog Vilayanur Ramachandran tot de uitspraak bracht dat waarnemen eigenlijk gecontroleerd hallucineren is.

Het schiet nog niet echt op in de wetenschap, dubbelzinnige waarneming blijft een raadsel. Waar in het brein gaat het palletje om en wie doet het? Soms gebeurt het duidelijk van bovenaf. Velen zien in de volgende figuur een stel aan tafel. Een kat kan ook: als je dat eenmaal weet, verschuift de aandacht van de twee mensen naar de kattenneus op tafel en zijn oren, en weer terug.

Die aandachtsverschuiving beschreven psychologen twee jaar geleden in het Journal of Vision. Proefpersonen moesten afwisselend de schoonmoeder óf haar dochter naar voren halen. Daarbij werden hun onwillekeurige oogbewegingen geregistreerd, de hypersnelle oogsprongetjes waarmee we de blik steeds opnieuw fixeren. Wat bleek: het oog zocht bij de oude vrouw naar neus en mond, bij de meid naar oog en kin. Hier beïnvloedde de opgelegde taak het brein van de deelnemers, dat vervolgens van bovenaf de waarneming de ene of andere kant op begeleidde. Top-down lijkt dus aan de winnende hand.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden