Schoonheid uit schimmels

Veel cosmetica hebben een chemische oorsprong. Enzymen uit schimmels kunnen de smeerseltjes groener maken.

Op sommige etiketjes van cosmetica staat wel wat erin zit, maar ontdekken waar die ingewikkelde ingrediënten allemaal vandaan komen, is lastig. Keratine, de stof die het haar laat glanzen, komt uit hoeven en nagels van dieren. Uit varkens- en schapenvet wordt stearinezuur gemaakt, dat in haarspray en deodorant zit. En in het potje anti-rimpelcrème vind je chemisch bewerkte bestanddelen als aminozuren, peptiden en ethanol. Vaseline wordt bijna volledig uit aardolie gemaakt.

Bij de productie van verzorgingsmiddelen worden - door de petrochemische oorsprong van ingrediënten - veel broeikasgassen uitgestoten. Het gebruik van plantaardige grondstoffen kan de cosmetica- en verzorgingsbranche duurzamer maken. En daar is ook animo voor. Volgens Jacco van Haveren, chemicus bij Biobased Chemicals, een onderzoekscentrum van de Universiteit Wageningen, heeft de consument grote invloed op de branche. "Voor de gebruiker is duurzaam of biologisch inmiddels een waardevol begrip, dus dat maakt 'biobased' tot een prachtig marketinginstrument voor producenten."

undefined

Slechte naam

Van Haveren werkt, samen met toeleveranciers van cosmetica, aan nieuwe plantaardige grondstoffen. In make-up, crèmes en verzorgingsproducten worden zeker 10.000 verschillende grondstoffen gebruikt. Zo'n vijftig procent van die ingrediënten is nu plantaardig, weet de chemicus. "Zeepsoorten en emulgators die vuil oplossen, hebben een natuurlijke oorsprong. Maar kleurstoffen en pigmenten, die in douchegel of shampoo, nagellak of oogschaduw zitten, zijn synthetisch. Ook producten die gebruikt worden om water te ontkalken, zijn chemisch geproduceerd."

Die chemie is niet zomaar te vervangen, zegt Van Haveren. Cosmetica is zelden vers. Er moeten middelen in om producten een lange houdbaarheid te geven. Dus worden er parabenen toegevoegd en imidazolidinylureum: stoffen die conserverende eigenschappen hebben. Allemaal chemisch vervaardigd of bewerkt. Deze stoffen worden gebruikt omdat ze doeltreffend zijn, zegt de chemicus. "Een conserveringsmiddel op natuurlijke basis is minder effectief. Er is dus veel meer van dat bestanddeel nodig, wil het werkzaam zijn. Maar teveel van die stoffen maken het product instabiel."

Conserveringsmiddelen voorkomen dat er schimmels ontstaan. Toch gebruiken de chemici juist micro-organismen om cosmetica te vergroenen. Microbioloog Ronald de Vries, van het Centraal Bureau voor Schimmelcultures in Utrecht, gaat in het kader van het Europese project Optibiocat proberen om enzymen uit schimmels te isoleren. Uit die enzymen kunnen anti-oxidanten worden gemaakt, een belangrijk ingrediënt in verzorgingsproducten. Anti-oxidant, het woord zegt het al, beschermt de huid tegen oxidatie, een van de voornaamste oorzaken van veroudering. Veelal worden anti-oxidanten nu nog, via een chemisch proces, uit aardolie gewonnen.

Schimmels hebben een slechte naam, zegt De Vries. "We kennen ze immers als muffe groene draadjes op bedorven brood. Natuurlijk zijn ze ook bekend van Franse kazen en champignons, maar slechts weinig mensen weten dat schimmels in veel meer voedingsproducten zitten. En in wasmiddelen: de schimmelenzymen die daarin zitten, dienen om vuil af te breken."

Gemiddeld gebruikt een mens per dag vijfentwintig producten waar iets van schimmel in zit, zegt De Vries. "Citroenzuur, gewonnen uit de Aspergillus niger, vinden we terug in light frisdranken, zuivel, kroketten, koekjes en gemalen kruiden. Ook broodverbeteraars zijn gemaakt van schimmels. De helderheid van appelsap en troebelheid van sinaasappelsap, verkrijg je door, jawel, schimmelenzymen."

De Vries kijkt of hij enzymen zo kan verbeteren dat ze voor de cosmetica-industrie interessant worden: "We onderzoeken de temperatuurreactie, de pH-waardes, de reactiesnelheid van het enzym. De partners uit het project testen of de door ons geselecteerde enzymen ook daadwerkelijk gebruikt kunnen worden om anti-oxidanten te maken."

Het is niet zo dat we straks massaal schimmels op onze huid zullen smeren. "We gebruiken de cultuur van het organisme. Schimmel plant zich voort met behulp van afvalmaterialen. Schimmels werken in twee richtingen: ze breken materiaal af en je kunt ze ook gebruiken om stoffen aan elkaar zetten."

undefined

Minifabriekjes

Uit de collectie van 75.000 verschillende soorten schimmels, heeft De Vries nu een paar typen enzymen geïsoleerd die bruikbaar zijn als grondstof. "Dat is absoluut niet eenvoudig. Schimmels zijn kleine minifabriekjes, die wij nu gericht gaan sturen. Wij proberen om genen uit een andere schimmel in te brengen bij de monsters. Bekend is dat je uit de Aspergillus-schimmel 85 procent citroenzuur wint. Dat is het beoogde effect voor het enzym dat richting de cosmetica-industrie moet. Er is dus weinig 'afval' als bijproduct."

Hoewel het onderzoek veelbelovend is en er veel mogelijkheden zijn met biotechnologie in de cosmetica, zal het nog wel even duren voordat schimmelenzymen daadwerkelijk chemische stoffen vervangen, denkt De Vries. "Als het eindproduct er is, moeten we eerst de reacties testen. Kun je er allergisch voor zijn, irriteert het de huid, is het veilig voor de consument? Die testfase is heel belangrijk, gezien de wetgeving voor cosmetica. Voordat de consument daadwerkelijk een potje gezichtscrème koopt waarin onze schimmels zijn verwerkt, zijn we waarschijnlijk wel tien jaar verder."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden