Schoon gewas of schaliegas?

De VS hebben zich vol op schaliegas gestort. Maar in de grote landbouwgebieden groeit de onrust. Boeren en topkoks vrezen voor hun gewassen.

Amerikaanse boeren, gesteund door een aantal bekende chefkoks, ageren steeds vaker tegen de winning van schaliegas. In de VS is een ware rush ontstaan op het nieuwe 'zwarte goud'. Het onder hoge druk inspuiten van grote hoeveelheden water en chemicaliën moet de enorme, in hard steen verstopte gasvoorraden vrijmaken. Dat brengt mogelijk bodem- en grondwatervervuiling met zich mee. Grootste zorg van boeren en topkoks: gewassen en dieren lopen risico's.

De autoriteiten doen nauwelijks onderzoek, maar op sommige plekken zijn er aanwijzingen dat er wat loos is. Rabobank Amerika, ook daar de grootste agrarische financier, verstrekt inmiddels geen leningen meer aan boeren die hun land verhuren aan oliemaatschappijen voor het winnen van schaliegas.

Eind mei schreef de bekendste Italiaanse chefkok van New York City, Mario Batali, een opiniestuk in The New York Daily News. Daarin wijst hij erop dat steeds meer restaurants op een ecologische manier werken. Dat wil zeggen dat zij hun ingrediënten zo vers mogelijk betrekken van liefst biologische boeren in de omgeving. New York is een grote landbouwstaat in de VS met vele biologisch werkende boeren. Het oppompen van schaliegas bedreigt die praktijk. Economie en toerisme zullen eronder lijden, stelt Batali. Hij noemt voorbeelden van ziek vee en vervuilde bodems - door weglekkende chemicaliën - die de afgelopen paar jaar naar buiten zijn gekomen. De teelten in de staat New York zullen meer en meer gevaar lopen, vreest Batali.

Samen met 150 collega's verzocht hij gouverneur Mario Cuomo van New York dringend het winnen van schaliegas geheel te verbieden. Cuomo had al tijd gewonnen door voor twee jaar gasprojecten in de ban te doen. Hij staat in deze tijden van crisis echter onder grote druk. De energiemaatschappijen wijzen op de mogelijke opbrengsten en banen. Batali noemt die opbrengsten overdreven en stelt het belang van vers voedsel en uiteindelijk de menselijke gezondheid voorop.

Aan de andere kant van het land, in het eveneens door Democraten geregeerde Californië, staat gouverneur Jerry Brown wel positief tegenover gaswinning. Hij noemt het een 'prachtige kans voor de economie', maar hij wil wel weten wat voor invloed de gaswinning op het milieu heeft. Milieuorganisaties als de Sierra Club wantrouwen Brown. De nieuwe goudkoorts geeft hem te grote dollartekens in de ogen, vinden zij. Al te vaak worden er boorvergunningen afgegeven zonder ook maar enig onderzoek naar de milieugevolgen, zegt de Sierra Club. Bovendien, zo stelt zij, is er amper toezicht op bestaande booractiviteiten. Wetenschappers van de Universiteit van Californië in Berkeley bevestigen dat. "Het is alarmerend hoe weinig de staat weet van gaswinning in het verleden en nu weer in het heden", zei een van hen, Jayni Foley Hein, onlangs tegen de New York Times.

Een toenemend aantal rechtszaken is het gevolg. Boeren klagen energiemaatschappijen aan wegens milieuschade die hier en daar toch opduikt. Meestal gaat het om land dat grenst aan boorlocaties. Boeren die hun land hebben verhuurd, klagen niet gauw, zij krijgen compensatie die soms in de tonnen loopt.

Ook politici en ambtenaren staan soms voor de rechter, omdat zij onzorgvuldig omgaan met publiek land. Het Bureau voor Land Management, dat valt onder het ministerie van binnenlandse zaken in Washington, had land uitgegeven voor gaswinning en daarbij de eigen federale milieuwetgeving genegeerd. Er bleek geen enkel onderzoek te zijn gedaan naar de milieurisico's, constateerde een federale rechter in Noord-Californië in april. De gaswinning is verboden totdat gedegen onderzoek heeft plaatsgevonden.

Daarmee sluit de rechter zich aan bij de praktijk in de westelijke kuststaat. Boeren en olieconcerns werken in Californië al tientallen jaren samen. Er wordt ook al vele jaren schaliegas gewonnen. Maar door nieuwe technieken neemt de winning snel toe, ook in belangrijke landbouwgebieden. Dus groeien de zorgen bij boeren en milieuclubs even hard mee. De stemming slaat om. Californië is dicht bevolkt en bovendien de belangrijkste landbouwstaat van de VS. Het gebrek aan onderzoek naar de gevolgen van gaswinning en ook het ontbreken van toezicht door autoriteiten op bestaande bronnen, voedt bij boeren de argwaan.

Daarbij helpt het niet dat olieconcerns in alle talen zwijgen over de chemicaliën die zij gebruiken. Wettelijk zijn zij daar ook niet toe verplicht. Sinds de regering van Bush junior zijn energiemaatschappijen uitgezonderd van de plicht om opening van zaken te geven over activiteiten die invloed kunnen hebben op de kwaliteit van lucht, water en bodem.

Wetenschappers weten dus ook niet naar welke stoffen zij moeten zoeken. Dat is mede van belang, omdat bij voorbeeld aardappels en rijst weer anders reageren op bepaalde chemicaliën dan een tomatenplant. Uit het schaarse onderzoek op boerderijen in gaswinningsgebieden, dat recent in wetenschappelijke bladen is gepubliceerd, komt een licht verband naar voren tussen zieke landbouwdieren en chemicaliën in water en bodem. Ander onderzoek laat zien dat niet zo zeer het breken van het gesteente in de diepe ondergrond de boosdoener is, maar vooral de slechte mantel van de boorput. Daardoor kunnen de chemicaliën bij het in- en uitpompen van het vele water - 70 procent van de chemicaliën komt weer mee terug - alsnog weglekken.

De roep om meer kennis groeit. De politiek voelt de druk van de publieke opinie. Sommige staten stellen regels op over het aanleggen van boorputten. President Obama heeft onlangs verordonneerd dat olieconcerns moeten prijsgeven welke chemicaliën zij gebruiken bij schaliegaswinning op staatsgronden.

Het gaat sommigen niet snel genoeg. Een groeiend aantal bewuste consumenten heeft zich verenigd in voedselcoöperaties die rechtstreeks van boeren afnemen. Steeds meer van die collectieven gaan producten mijden van boeren die grond hebben in de buurt van boorinstallaties. De chefs van de goede restaurants laten dezelfde beweging zien. Een enkeling heeft zelfs een kaart aan de muur van de wijde omgeving met vlaggetjes bij boorputten en leveranciers.

Boeren op hun beurt zien de bui hangen en trekken weg naar gebieden waar geen schaliegas in de grond zit. Een landelijke verzekeringsmaatschappij werkzaam in de landbouw, National Mutual Insurance, dekt geen schade meer die te maken heeft met schaliegaswinning. Rabobank Amerika, de grootste bankier van de landbouw, leent niet meer aan boeren die hun land aan olieconcerns verhuren voor de winning van schaliegas.

Boring naar schaliegas in Springville, Pennsylvania. Weglekkende chemicaliën zouden voor landbouw en veeteelt in de directe omgeving een gevaar kunnen vormen.

Muisstil
In Nederland, ook een grote landbouwnatie, is het muisstil in de voedselhoek. Het kabinet beslist na de zomer over boringen naar schaliegas en de voorwaarden waaronder dat gebeurt. Bij de boerenorganisaties is nog niets te merken van enige reuring hierover. LTO Nederland heeft nog geen standpunt ingenomen, zegt woordvoerder Jack Luiten. Hij verwijst echter naar een Tienpuntenplan Energie van LTO waaruit blijkt dat het "veel beter is om eerst alle mogelijkheden te benutten die er liggen voor een structurele vergroening van de energiewinning". Boeren en tuinders kunnen daaraan duurzaam en substantieel een bijdrage leveren, aldus Luiten.

Bionext, de koepel van biologische boeren, verwijst naar de Brabantse bioboer en voormalige Statenlid Johan Martens. Hij heeft zich een paar jaar terug verzet tegen proefboringen door het Britse bedrijf Cuadrilla in de buurt van Boxtel. "Ook onder bioboeren is er amper sprake van discussie", zegt Martens. "Terwijl er mogelijke gevaren loeren voor grondwater, lucht en bodem. Die gevaren zijn onduidelijk. Er is geen beeld van wat er fout kan gaan. Dat moet goed onderzocht worden. Maar zelfs als het 100 procent veilig blijkt, zou ik toch kiezen voor schone energie."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden