School ook zelf schuldig aan toenemen geweld

De auteurs zijn als onderwijskundig medewerker verbonden aan het Christelijk Pedagogisch Studiecentrum te Hoevelaken.

Onlangs maakte staatssecretaris Tineke Netelenbos van onderwijs haar plannen bekend om het toenemend geweld op scholen te keren. In de brochure 'De veilige school' worden tal van activiteiten aangekondigd: wegwijzers, handreikingen, instrumenten, modellen, draaiboeken, discussieleidraden, symposia en meer.

Wat opvalt is hoe vaak de school en hoe weinig het in die school gegeven onderwijs ter sprake komt. De lessituatie, tegenwoordig in jargon 'het primaire proces' geheten, wordt slechts in bijzinnen genoemd. De toename van geweld in de school heeft naar ons idee ook alles te maken met wat er gebeurt en vooral ook nièt gebeurt in dat primaire proces.

Het kan geen toeval zijn dat bij 'geweld op school' onmiddellijk de leerling in beeld komt en de rol van de school zelf buiten beschouwing blijft. Binnen de muren van de school is het echter voor veel leerlingen onveilig en onherbergzaam, voor anderen saai en oervervelend. School is voor leerlingen vaak een bron van stress en frustratie en daardoor mede oorzaak van conflicten en geweldsescalatie.

Oorzaak

De neiging om de oorzaak van problemen toe te schrijven aan 'anderen' is aanzienlijk groter dan de moed de blik naar binnen te richten. Vertaald naar het thema geweld: scholen zijn geneigd in hun primaire reactie op agressief gedrag van leerlingen vooral hen als oorzaak aan te wijzen en minder te kijken naar de schoolse factoren.

Dat lijkt op het eerste gezicht ook wel logisch. De factoren 'in de leerling' zijn bij oppervlakkige beschouwing immers het best waarneembaar: het molesteren van een klasgenoot, de gesloopte kapstok, graffiti op de pleedeur, een doorgesneden fietsband in de stalling, de volgekliederde schoolbank, een gegijzelde lerares, tot aan het mes onder de neus van de leraar. Uiterlijke signalen genoeg om met recht van spreken wangedrag van leerlingen aan de kaak te stellen.

Zolang de toenemende moeilijkheden met gewelddadig gedrag worden gedefinieerd als problemen die bij de leerlingen zelf liggen, kan de school volstaan met nog meer sancties, hogere afrastering, geavanceerdere camera's met groothoeklenzen, metaaldetectors en verhoogde surveillance. Daarnaast is het niet moeilijk de ouders en de maatschappij in het algemeen verantwoordelijk te stellen.

De anonimisering, de individualisering en het daaruit voortvloeiende gebrek aan sociale controle in de samenleving van de jaren negentig, vormen natuurlijk een goede voedingsbodem voor het toenemend geweld in de school. Om echter goed zicht te krijgen op de complexiteit ervan, kan het voor de school waardevol zijn ook de hand in eigen boezem te steken.

Factoren als het welbevinden en de motivatie van docenten, het (voorbeeld)gedrag van docenten en hun interactie met leerlingen, de klassegrootte, het onwrikbare leerplan, het traditionele verbalisme, het gebrek aan jeugdcultuur in de school.

Stel dat de leraar, de schoolleider, het bestuurslid en de staatssecretaris de moed zouden hebben het geweld in de school voor een deel toe te schrijven aan oorzaken daarbinnen, dan zou de consequentie zijn dat de school zélf iets zou moeten gaan ondernemen. Dat kost tijd en energie, misschien zweet en tranen zelfs. Zelfreflectie heeft op scholen niet de eerste prioriteit. Maar gezamenlijk werken aan een school die jongeren 'bindt', boeit en uitdaagt, leidt uiteindelijk tot een veiliger school en een effectiever onderwijsleerproces.

Initiatief

Er wordt vaak weinig van de invloed en de inbreng van leerlingen verwacht. De school doet nog steeds te weinig een beroep op het eigen initiatief van leerlingen (“de leerroute ligt voor je klaar, je hoeft hem slechts af te lopen”), op hun verantwoordelijkheidsgevoel (“pas je aan, doe wat er wordt gezegd”, is het parool), op het beoordelingsvermogen van leerlingen (“je wòrdt hier beoordeeld, op jouw oordeel stellen we geen prijs”). Leerlingen doen steeds meer aan vermijdingsgedrag en er ontstaat op den duur een negatieve houding.

Storend schoolgedrag is dan ook te zien als een vorm van gewelddadig gedrag dat tegen de school gericht is. Die gewelddadigheid richt zich vooral tegen medeleerlingen, tegen de leraar als vertegenwoordiger van de school en/of uit zich in de vorm van graffiti en vandalisme tegen het schoolgebouw. Een vorm van frustratie.

Waar is de tijd gebleven dat leerlingen 'gewoon' met hoofdpijn of buikpijn (voortijdig) naar huis gingen, flauwvielen of hyperventileerden? Het lijkt erop dat elke generatie z'n eigen signalen afgeeft. Leerlingen zijn kinderen van hun tijd. De samenleving anno nu is gewelddadig en dat vinden we onherroepelijk terug in de school.

Zonder zwarte pieten uit te delen, staat voor ons vast dat de school, het onderwijs, een behoorlijke wissel trekt op het aanpassingsvermogen van de leerlingen. Buiten de school is de autonomie van jongeren de laatste jaren sterk toegenomen, waardoor het contrast met de schoolse realiteit zich voor jongeren nog sterker laat gevoelen. De dagelijkse onderwijswerkelijkheid ziet er vaak grimmiger uit dan het schoolwerkplan en de schoolreglementen doen geloven.

Inhoud en organisatie van leerprocessen werken maar al te vaak demotiverend op leerlingen. Bovendien wordt dat onderwijsaanbod niet geconsumeerd omdat leerlingen het zo aantrekkelijk en smaakvol vinden, maar omdat jarenlange aanpassing door de consument 'iets' oplevert voor 'later'. De cijfercultuur moet voor de broodnodige disciplinering zorgen. Zonder dat zou de schoolorde uiteenvallen. De school biedt onvoldoende ruimte voor eigen initiatieven van de leerlingen. Het vermogen om zelfstandig na te denken en het gevoel zelf verantwoordelijkheid te kunnen dragen, laten de meeste leerlingen buiten de schoolmuren als een jas van zich afglijden. In school wordt daar toch zelden een beroep op gedaan.

Leerlingen moeten veel van hun identiteit prijsgeven om in de cijfer- en discipline-jungle te overleven. De school houdt jongeren de imaginaire worst van de maatschappelijke toekomst voor. Het wantrouwen van de leerlingen, die op school vooral iets leren over kansberekening, mensenkennis, machtsverschil en kattekwaad is wel te begrijpen. Geweld roept nog al eens geweld op. In de modale school word je nog steeds geacht vooral te luisteren, veel stil te zitten, geregeld saaie en eindeloos herhaalde stof aan te horen en dat alles onder vrij autoritaire condities.

Zelfstandig

Het ITS stelt in het door de staatssecretaris aangehaalde onderzoeksrapport dat de school het onderwijsaanbod meer zou moeten afstemmen op individueel niveau, tempo en leerstijl van leerlingen. Het zelfstandig werken moet worden bevorderd. De eigen verantwoordelijkheid moet met het oog op de motivatie van leerlingen voortdurend worden vergroot.

Het signaal dat de emmer overloopt is in dat rapport duidelijk afgegeven. Er is een forse investering nodig die werkelijk zoden aan de dijk zou zetten: betere opleiding voor leraren (met het accent op de rol van begeleider, niet op de rol van vakspecialist), meer ruimte voor scholing, structurele invoering van mentorschap als kerntaak in het onderwijs, en meer van dat soort effectieve maatregelen.

De komend najaar te starten campagne 'De veilige school' moet volgens Netelenbos het thema 'geweld op school' uit de taboesfeer halen en op de agenda van de school terecht doen komen. Er komt een 'handreiking voor crisissituaties', een 'discussieleidraad', 'cursussen' en 'meldpunten'. Prima plannen! Wij doen nog een ander voorstel: het onderwijs en de school zelf op de agenda! Zelfonderzoek is harde noodzaak bij de speurtocht naar de oorzaken van het geweld op school.

Netelenbos stelt: “Een onveilige school is niet acceptabel. Mijn ambitie ligt op honderd procent. Zo snel mogelijk!” Wij hopen dat de campagne 'De veilige school' ook de door ons hier beschreven kant van 'het geweld in de school' bespreekbaar maakt. Anders is het eind van de geweldsspiraal nog niet in zicht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden