School kan niet oplossen wat samenleving mist

De auteur is voorzitter van het Nederlands Genootschap van leraren.

Eerder sprak minister Ritzen in deze trant over de 'pedagogische opdracht van de school'. Ter gelegenheid van het vijftigjarig jubileum van de verzetskrant Trouw hield Lea Dasberg een rede die nauw bij deze actuele discussie aansluit.

Zij zei onder meer: "Een ding is intussen wel duidelijk (. . .), dat er inderdaad niet zoiets bestaat als een zak met deugden die wij stuk voor stuk aan een klas kunnen onderwijzen om ons zodoende te kwijten van de taak van morele opvoeding" . En later stelt zij de vraag: "Hoe kunnen wij pretenderen kinderen op te voeden tot morele waarden en normen, als wij het zelf niet weten?"

De roep om te komen tot een herbezinning op waarden en normen is verklaarbaar uit de maatschappelijke situatie waarin agressiviteit en criminaliteit sterk toenemen. Toch zie ik voor het onderwijs geen specifieke opdracht weggelegd om dit 'vuiltje' weg te werken. Met een variatie op Lea Dasberg: "Hoe kan het onderwijs waarmaken de leerlingen op te voeden tot morele waarden en normen, als de samenleving zelf het spoor bijster is?"

Onverschillig

De filosoof/schrijver George Steiner acht de morele standaards die de wereld er op nahoudt, niet hoog. Wreedheden, onrecht, uitbuiting, wij treffen het aan zonder dat de (wereld)gemeenschap ingrijpt. Ook vandaag zien en horen wij van de gruwelijheden in het vroegere Joegoslavie, maar de beschaafde wereld grijpt niet in. Als antwoord op de vraag waarom dat niet gebeurt, noemt Steiner: onverschilligheid, niet-geengageerd-zijn. Ik meen dat hij de zaak hiermee goed typeert.

Hoe valt die onverschilligheid echter te verklaren?

Naar mijn mening is de meest verlammende oorzaak gelegen in het gevoel van onmacht. De eindeloze informatiestroom die ons elke dag opnieuw overspoelt veroorzaakt bij velen een gevoel van machteloosheid, maar vervlakt de gevoelens ook. Een enkele maal worden we even opgschrikt. Beelden van de oorlog in Bosnie zijn na een jaar oorlogvoering 'gewoon'. We zijn er tegen bestand. Bovendien kan men vaststellen dat nieuws, ook bij radio en tv, een verkoopprodukt wordt. Menselijke emotie, schokkende beelden, als handelswaar.

Gemakzucht

Een tweede reden tot onverschilligheid is gelegen in gemakzucht. Vaak worden we door gemakzucht ervan weerhouden in te grijpen in situaties die op zich wel oplosbaar zijn. Moed is dan ook vereist, maar allerlei rationalisaties waarom het allemaal zo moeilijk is of waarom we het eigenlijk niet zo goed zouden weten, liggen op de loer om ons te bewegen niets te doen.

Een derde belangrijke reden tot onverschilligheid is het persoonlijk gewin. Onverschillig staan we tegenover wat geen voordeel oplevert. En de reclame helpt ons daarbij. De reclame als aanjager en stimulator van het economisch gewin. Aan waardenverlies en normvervaging draagt het een behoorlijk steentje bij.

Is het verbazingwekkend dat een samenleving die steeds verder individualiseert met een buitensporige nadruk op het belang van economische factoren en eigen belang, leidt tot onverschilligheid waar het gaat om waarden en normen? Want daarvoor zit geen knop op de calculator. Wat moeten wij beginnen met waarden en normen, het sociaal-normatieve gedrag dat haaks staat op de individualistische, calculerende burger? En wie of wat zouden vandaag de richting bepalende krachten moeten zijn voor die waarden en normen?

Vanouds waren dat de politiek, de godsdienst en de wetenschap met de daarbij behorende instituties: politieke partijen, kerk en school. De politiek en de politieke partijen raken echter steeds meer in diskrediet. Een factor van betekenis voor het bepalen van het sociaal-normatieve gedrag van de burger zijn zij allang niet meer.

De uitspraak van de synode van de Nederlandse Hervormde kerk aangaande het gebruik van kernwapens, eind jaren vijftig, is in mijn beleving de laatste geweest, die tot veelal heftige discussies in de samenleving heeft geleid. De kerk had gesproken, en hoe! Daarna is het stil geworden. De hoge verwachtingen van veel rooms-katholieken na het Vaticaans Concilie in de jaren zestig zijn verdwenen. De kerkprovincie verkeert in een ontredderde staat.

Kennis en wetenschap worden steeds meer ten dienste gesteld van het technisch en economisch handelen, terwijl de enorme mogelijkheden van het wetenschappelijk kunnen ons voor vragen stellen, waarop het vroegere waarden- en normensysteem geen antwoord geeft.

Gezin en school

Mogen de opvattingen over het sociaal-normatieve gedrag al volstrekt divers zijn geworden, bovendien zijn de plaatsen waar deze waarden en normen werden overgedragen, het gezin en de school, ook danig van karakter veranderd.

Het gezin functioneert steeds minder als een veilige plaats en de school neemt niet meer die centrale plaats in het leven van de jongeren in.

Het probleem dat ik heb met de ideeen van de minister van onderwijs is natuurlijk niet dat ik zijn gedachten niet sympathiek zou vinden. Mijn probleem is dat de school gevraagd wordt een taak te vervullen die zij met geen mogelijkheid kan waar maken. Want kunnen wij wel spreken van gezamenlijke waarden en normen, als er toestanden geaccepteerd worden die dwars ingaan tegen solidariteit en menselijkheid? Die uiting zijn van een dagelijks terugkerend mondiaal tieren als een van de zuiverste vormen van het onbeschaafde berekenende verstand?

Een hernieuwde bezinning op waarden en normen is nodig. Wanneer de samenleving zich hervindt en komt tot een hernieuwd waarden- en normensysteem heeft de overheid de plicht om de voorwaarden te scheppen voor de, overigens beperkte, rol van de school om mede deze waarden en normen over te dragen.

Zo moet mijns inziens de volgorde zijn en niet omgekeerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden