Schokkend onzedelijk Duits toneel

’Hoogst onkies’ en ’aller onzedelijkst’ waren Duitse toneelstukken, volgens Nederlandse critici rond 1800. Maar toch trokken ze destijds enorm veel toeschouwers. Neerlandica Klaartje Groot (1977) promoveerde afgelopen week aan de Rijksuniversiteit Groningen op de Nederlandse ontvangst van het Duitse vroegnegentiende eeuwse toneel.

Waarom was er zoveel ophef rond Duits toneel?

„Omdat deze toneelstukken over onzedelijke en onalledaagse onderwerpen gingen. Dat waren we in Nederland, waar het verheven Frans-classicistische toneel domineerde, niet gewend. Critici vreesden voor een schadelijke invloed op met name de vrouwelijke toeschouwer – uit de midden en hogere klasse – die verleid zou worden door de lage zeden van de actrices.”

Waren Duitsers dan zoveel onzedelijker dan Nederlanders?

„Wat betreft hun toneelstukken wel.”

Welke toneelstukken keurden de Nederlandse critici wel goed?

„De oorspronkelijke Nederlandse toneelstukken maar die waren er niet in overvloed. De meeste stukken waren vertalingen uit het Duits en Frans en met name de Duitse werden een ’vreemd uitbraakzel’ genoemd en vormden vaak de aanleiding voor negatieve recensies.”

Welke Duitse schrijvers waren het meest bekend?

„Niet de grote Goethe, Schiller en Lessing, maar triviale schrijvers als Kotzebue, Zschokke en Iffland. Auteurs die we nu niet meer kennen, maar die tot eind negentiende eeuw prominente figuren waren in de Nederlandse toneelwereld. Vooral het werk van August Friedrich Ferdinand von Kotzebue was een hype. Zijn stuk ’Menschenhaat en Berouw’ ging bijvoorbeeld over een vrouw die overspel pleegde en twee kinderen achterliet. Dat kon natuurlijk echt niet.”

Kunt u een stukje citeren, dat voor ophef zorgde?

„In een toneelstuk van Kotzebue staat een dialoog tussen een Peruaan en een Spanjaard, die het heidense en het katholieke geloof vertegenwoordigden. Zij discussiëren over wat de ware godsdienst is; een debat dat natuurlijk nog steeds actueel is:

Spanjaard: Gy kent God niet.

Peruaan: Ja, ik ken hem!

Spanjaard: Wy brengen u den eenigen waaren godsdienst.

Peruaan: Die is in ons hart gegraveerd.

Spanjaard: Gy zyt Afgoden dienaars.

Peruaan: Laat ons het oude geloof, dat ons vergenoegd leeven en welgemoed sterven leert.

Maar er was vooral kritiek op de vrouwenrollen. In ’Menschenhaat en Berouw’ zegt een man bijvoorbeeld over de vrouwelijke hoofdpersoon: ’jufvrouw Müller [...] trekt daarbij het mondje zo zoet en aartig, dat men zoude meenen dat zij een suikerpopjen likte’. Deze overduidelijk erotiserende toespeling op mevrouw Müller werd door critici destijds volledig afgekraakt.”

Het proefschrift van Klaartje Groot verschijnt onder de titel ’Geliefd en gevreesd’, bij uitgeverij Verloren.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden