Schlager is een scheldwoord. Toch heeft ook het schlagerrepertoire zijn pareltjes.

door Armand Serpenti

’De schlager is het beste medicijn tegen stress’’, stelt Freddy Breck in het voorwoord van het ’Lexicon des deutschen Schlagers’. Maar daar denken ze in ons land toch wel anders over. De negatieve lading van het begrip doet bij veel Nederlanders de nekharen overeind staan als ze een schlager horen.

,,Allemaal de schuld van mensen als Harry Thomas en Dennie Christian’’, schrijft Vic van de Reijt in het boekje bij zijn onlangs uitgebrachte cd-box ’Van Du tot Da Da Da – de 60 mooiste Duitse liedjes’. Daarmee doelt hij op de ambassadeurs van de Weiche Welle, de slappe, van elke muzikale en tekstuele intelligentie ontdane meeklapschlager zoals die in de jaren zeventig klonk op de grote schlagerfestivals in Kerkrade.

Hoogste tijd de liedjes over smurfen, Marsepulamies en de folkloristische kitsch van dirndls en mannen in Lederhosen in een historisch perspectief te plaatsen, want er was ooit een tijd dat ook het schlagerrepertoire zijn pareltjes kende. En die worden nog steeds gemaakt, al zijn de gouden jaren voorbij en krijgt het brede publiek op radio en tv steeds weer dezelfde eenheidsworst voorgeschoteld.

Wat is nu precies een schlager? Götzmann, musicoloog, schlagerzanger en presentator van onder meer de Duitse zender WDR: „De term schlager verwijst naar een liedje dat einschlügt – een hit, muziek die goed verkoopt. Maar die lading heeft het begrip allang niet meer. Er zijn tal van schlagerartiesten die tientallen platen uitbrengen, maar geen enkele hit scoren.”

„De schlager reageert continu op de tijdgeest en onderging in haar bestaan zoveel metamorfoses dat je onmogelijk over een specifiek genre kunt spreken. Je hebt de tangoschlager, swingschlager, rock-’n-roll- en boogiewoogieschlager, beatschlager, soulschlager, rockschlager, volksmuziekschlager onder het begrip schlager vat ik gemakshalve alle verstrooiingsmuziek in de Duitse taal.”

De geboortetijd van de schlager ligt rond het fin de siècle, in de operettewereld van Wenen en Berlijn en in het Berlijnse cabaret van de jaren twintig. Met de opkomst van het nationaal-socialisme moesten veel artiesten het land verlaten; anderen vonden de dood. Toen na de oorlog de economie weer aantrok, leek de tijd rijp voor veranderingen. Maar belangrijke maatschappelijke functies bleven nog steeds het domein van de oude garde, en die verzette zich hevig tegen vernieuwing. ’Damit haben sie kein Glück in die Bundesrepubliek’, zong Peter Alexander kritisch in de film ’Liebe Jazz und tausend Schlager’.

Begin jaren zestig verdwenen de in het Berlijnse cabaret gewortelde artiesten van het toneel, net als de schlagerrevue’s met hun doorwrochte arrangementen voor grote orkesten. Ook de schlagerfilms hadden hun beste tijd gehad. De oudere generatie schlagerartiesten die muzikaal zeer goed onderlegd waren, uit de jazz- en klassieke hoek kwamen, maakten plaats voor gefrustreerde beatmuzikanten met een marginale muzikale achtergrond, die al snel inzagen dat ze nooit Beatles of Stones zouden worden en zich massaal op de schlager gingen storten.

De schlager werd simpeler, vlakker en ontwikkelde zich tot de typische jaren zeventig mitklatsch-schlager’, die zijn absolute dieptepunt bereikte in de ’ZDF Hitparade’, gepresenteerd door Dieter Thomas Heck. De opkomst van de Neue Deutsche Welle bracht een klein decennium later eventjes verfrissing, maar werd al snel geconfisqueerd door hongerige platenbonzen die naarstig op zoek waren naar een nieuwe commerciële afzetmarkt. De tijd van de muzikaal betekenisvolle schlager leek voorgoed voorbij.

Totdat Wolfgang Petry eind jaren tachtig de jeugd weer aansprak met zijn discoschlagers. Even later verschenen Guildo Horn en Dieter Thomas Kuhn in hun glitterpakken met een camp-versie van de Weiche Welle en gaven daarmee een vrijbrief aan de politiek correcte muziekconsument om weer heimelijk te genieten van de schlager die hij sinds de jaren zeventig openlijk had verfoeid. Maar media en platenindustrie hadden een andere agenda en stortten zich op het uiterst lucratieve fenomeen van de volkstümliche schlager, de kitscherige schlagerversie van de Zuid-Duitse en Oostenrijkse volksmuziek die tot op de dag van vandaag de ether in wordt gepompt.

Voor de kritische luisteraar is schlager al meer dan dertig jaar een scheldwoord. Alsmann: „Als je nu zegt dat Hildegard Kneff mooie schlagers zong, word je onmiddellijk gecorrigeerd. Dat waren chansons, zegt men dan. Vroeger bestond dat onderscheid niet. Hetzelfde gold voor een groep jonge zangers en zangeressen die zich in de jaren zestig keerden tegen de muziek van hun ouders en de teloorgang van de schlager te lijf gingen met hun eigen maatschappij en politiek-kritische teksten. Een nieuwe generatie schlagerartiesten die je diende aan te spreken als Liedermacher.’’

,,Neem Frankrijk – daar heeft geen enkele Franstalige rockband er moeite mee als je hun liedjes chansons noemt, maar in Duitsland moet je het niet in je hoofd halen het repertoire van Udo Lindenberg, Die Toten Hosen of Herbert Grönemeyer als schlagermuziek te bestempelen.”

De schlagerartiest als allround entertainer die in elk genre thuis was, bestaat niet meer. Iemand als Bully Buhlan (favoriet van Alsmann uit de gouden jaren veertig-vijftig) maakte prachtige swingschlagers, heerlijke tango’s, sentimentele liefdesliedjes, en hij vond zijn publiek altijd en overal. Vroeger hoorde je op een radiostation alle soorten muziek voorbijkomen en was het voor artiesten de normaalste zaak om leentjebuur te spelen. Nu luistert iedereen naar zijn eigen themakanaal.

Andreas Herkendell, verantwoordelijk voor de muziekkeuze van de schlagerzender WDR 4: „Wij draaien gemakkelijk te verteren muziek met simpele melodieën. Binnen dat strakke format doen we wel ons best zoveel mogelijk verschillende muziekstijlen te presenteren, maar rock of rap zul je bij ons niet horen.

Schlager is een begrip waarvan media, muziekindustrie en hun publiek de inhoud bepalen. Je kunt het Dieter Thomas Heck niet kwalijk nemen – hij gaf het publiek wat het wilde. Zonder de ’ZDF Hitparade’ was de schlager misschien wel helemaal verdwenen.

Alsmann: „Bands als Rosenstoltz, uit de Berlijnse cultscene, of een topzangeres als Annet Louisan, hoor je nu ook op WDR 4. Dat is bemoedigend. Langzaamaan moeten we het begrip schlager opnieuw veroveren.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden