Schitteren om over anderen te stralen

interview | Tien geboden Stella Bergsma (Amsterdam, 1973) is zangeres en beat poet in de band EinsteinBarbie. In 2011 werd haar bundel 'Cupcakes', met Nederlands- en Engelstalige gedichten en songteksten, uitgebracht. Onlangs verscheen haar debuutroman 'Pussy Album'.

I Gij zult geen andere goden voor mijn aangezicht hebben

"Als God het symbool is voor datgene waarin de mens zichzelf overstijgt - de liefde, dus - dan geloof ik wel in Hem. Levinas zei ooit: 'God openbaart zich in het gelaat van de ander'. Dat is mooi, toch? Liefde, compassie, mededogen; daar draait het om.

Kurt Vonnegut schreef in 'God bless you, Mr. Rosewater': "There's only one rule that I know of, babies - God damn it, you've got to be kind". You've got to be kind. Zo'n zin ontroert me iedere keer weer."

II Gij zult u geen gesneden beeld maken noch enige gestalte van wat boven in de hemel, noch van wat beneden op de aarde, noch van wat in de wateren onder de aarde is

"Daar ben ik juist helemaal vóór. Er wordt door Nederlanders te weinig aan afgoderij gedaan. Het is al snel: doe maar gewoon, stel je niet zo aan. Ik vind het leuk om iemand helemaal de lucht in te steken en te zeggen dat ik het geweldig vind wat 'ie doet. Een beetje zoals de Amerikanen hun sterren vieren. Ik heb veel helden in de kunst, van Beyoncé tot Bukowski, van Nabokov tot Bret Easton Ellis. Helden laten niet alleen zien hoe het kan, maar ze leren je ook een beetje nederig te zijn.

Sommige mensen worden als ster geboren. Ze hebben daarvoor precies de goede karaktertrekken: een bepaald soort charisma, het vermogen te enthousiasmeren en de wil om daar iets goeds mee te doen. Je schittert tenslotte om over anderen te stralen; als je de zon bent, geef je iedereen warmte.

Eh... ja, het is misschien gek om zoiets over jezelf te beweren, maar ik geloof dat ik zelf ook zo'n ster ben. Ik heb in ieder geval van jongs af aan gevoeld dat ik mijn leven op die manier betekenis zou moeten geven.

Ik hoop niet dat je nu met een platte verklaring komt - iets over een vader die er nooit voor me was, of dat ik in feite gewoon een aandachtshoer ben - want het is veel wezenlijker dan dat. Natuurlijk, het geeft me een kick als mensen tegen me opkijken, maar ik zie het ook als een soort functie, een verantwoordelijkheid. Als het pijnlijk wordt ben ik er om het ijs te breken, op feesten en partijen ben ik een graag geziene gast. Door mezelf te uiten hoop ik mensen te inspireren zich óók te uiten. Als je je kunt uiten, voel je je namelijk een stuk gelukkiger."

III Gij zult de naam van de Here, uw God, niet ijdel gebruiken

"Het is kinderachtig om iets stoms te zeggen over God tegen iemand die in hem gelooft. Het mág wel. Van mij mag je alles zeggen en als je iets niet zegt blijft het toch wel bestaan. Maar wat is het hogere doel van zo'n belediging? Ik wil een lans breken voor de rechten van homo's en als het volgens de islam aanstootgevend zou zijn dat twee mannen of vrouwen zoenen dan vind ik dat er juist gezoend moet worden. Maar met z'n allen de Turkse president Erdogan uitschelden vind ik zo gratuit.

Erdogan wil mensen die hem een lul noemen laten vervolgen. Dat maakt hem natuurlijk een enorme lul, een kleine man met een groot ego. Maar hij is tegelijkertijd degene die over de Europese vluchtelingendeal gaat. Al die zogenaamde voorvechters van het vrije woord die achter hun computers kruipen om te tikken dat de man een geiteneuker is, doen dat dus eigenlijk over de rug van diezelfde vluchtelingen.

Het is een luxe probleem. En daarbij zijn het ook nog eens van die matige scheldpartijen. Als je dan toch wilt beledigen, doe dan een beetje moeite. Als iemand mij op Twitter voor hoer uitmaakt, beëindig ik het gesprek, maar toen iemand mij laatst een 'overjarig dansmarieke' noemde, vond ik dat wel erg leuk bedacht. Er moet een beetje waarheid schuilen in een belediging, en je weet zoiets natuurlijk nooit zeker, maar ik vermoed toch dat president Erdogan nog nooit een geit heeft geneukt."

IV Gedenk de sabbatdag, dat gij die heiligt, zes dagen zult gij arbeiden en al uw werk doen; maar de zevende dag is de sabbat van de Here uw God, dan zult gij geen werk doen

"Lichamelijk ben ik niet hyperactief, maar ik heb wel een erg druk hoofd. Veel woorden, veel associaties. Het is leuk, zo'n brein, maar het is ook goed om af en toe rust te nemen zodat ik niet de hele tijd zo opgefokt rondloop. Ik heb al vaker geprobeerd te mediteren, maar sinds ik een cursus mindfulness heb gedaan, gaat het me ineens een stuk beter af.

Misschien is het de leeftijd. Misschien ben ik nu zo ver dat ik mijn verzet durf op te geven en eindelijk een beetje los kan laten."

V Eer uw vader en uw moeder

"Mijn psychiater zei ooit dat het onzin was, eer uw vader en uw moeder; dat ze die eerbied moeten verdienen. Dat was ik toen met hem eens, maar later dacht ik: moet je ze dan niet eren omdat ze je het leven hebben gegeven? Ja. Erg aardig van ze. Of was het gewoon een egoïstische daad? Een ongelukje? Hoe dan ook: ik ben blij dat ze mij hebben verwekt. Ik vind het fantastisch dat ik er ben.

Mijn vader is al achttien jaar dood. Met hem heb ik een moeizame relatie gehad en doordat het tussen ons niet zo goed ging, stond ook de verhouding met mijn moeder onder druk. Ik vond dat ze niet genoeg voor mij opkwam. Hij was altijd kwaad op me. Ik moest allerlei dingen doen van hem - spullen opruimen, weet ik veel - en die deed ik niet. Op een of andere manier kon hij ook niet tot me doordringen. Hij was grappig, origineel, creatief, een kunstenaar, maar voor het vaderschap was hij niet goed toegerust. Wat hij niet deed? Een voorbeeld zijn, mij beschermen, leiding geven. Toen hij al erg ziek was - eigenlijk al op sterven lag - heeft hij me uitgelegd hoe een stekker werkt. Dat heeft toen een enorme indruk op me gemaakt. Zó moet een vader zijn. Fantastisch. Zal ik nooit vergeten.

Toen hij kanker kreeg, en het steeds slechter met hem ging, ben ik weer een tijdje thuis gaan wonen. Ik zat op de Academie voor Expressie door Woord en Gebaar, in Kampen. Te ver weg om steeds maar heen en weer te reizen. Ik ging in de hoop dat onze band nog zou verbeteren, maar dat leek ook toen niet erg te lukken. Ik heb dat hele stervensproces van dichtbij meegemaakt. Ook in langzaam sterven was mijn vader niet erg bedreven. Het was een vreselijke strijd, het ergste wat ik ooit heb meegemaakt.

Als ik nu op die periode terugkijk, denk ik dat veel van wat ik van hem verlangde er al die tijd al was, maar dat ik het gewoon niet heb gezien. Ik heb het niet gehoord. We leken ook erg op elkaar. Hij was eigenlijk een soort oudere broer... maar ik had zo graag dat andere gewild; de vader die voordoet hoe het moet, die er altijd voor je is.

Ik ben heel lang wanhopig op zoek geweest naar liefde, gerebelleerd omdat ik me tegen hem moest verzetten, en doordat hij altijd kritiek op me had heb ik nog vaak het gevoel dat ik alles fout doe. Dat gevoel heeft hij waarschijnlijk óók gehad. Misschien heeft hij mij, enig kind, ook als een concurrente gezien. We wilden allebei de aandacht van mijn moeder.

Ja, mijn moeder, zullen we het over haar gaan hebben? Die leeft nog! Ze was een danseres maar is, toen ik jong was, fysiotherapie gaan studeren. Ik vond die showbusinesskant, de glamour, veel interessanter. Bijvoorbeeld haar onenightstand met Sean Connery in een hotel in Londen - voor haar helemaal geen leuk verhaal, maar ik vond het zo cool en ik hoopte natuurlijk stiekem dat ik Seans dochter was. Ik verkleedde me vaak in haar danskleren en wilde naar de toneelschool, maar mijn moeder vond dat ik moest gaan studeren en probeerde me steeds die kant op te pushen. Uiteindelijk kon ik niet anders dan iets creatiefs gaan doen.

Mijn moeder is trots dat ik een boek heb geschreven. Ik vind het belangrijk dat ze trots op me is, maar ik heb er bij het schrijven voor gekozen om me niets van haar aan te trekken; er komt geen moeder in voor. Ik heb onze relatie er helemaal buiten willen houden. Het gaat goed tussen ons. Het enige wat me niet bevalt is dat ik financieel nog weleens afhankelijk van haar ben. Ik ben pas echt volwassen als ik háár een keer kan trakteren."

VI Gij zult niet doodslaan

"In mijn volgende boek wil ik graag iemand doodmaken. Zelf ben ik niet zo moordlustig, maar ik ben wel gefascineerd door de duistere kanten van mensen. Het zou dus vooral een literaire exercitie zijn: gaat het me lukken om me zo in een ander te verplaatsen dat ik mijn hoofdpersonage een of meerdere mensen kan laten ombrengen?"

VII Gij zult niet echtbreken

"Het hangt af van de afspraken die je daarover maakt. Steven en ik hebben onze afspraak onlangs veranderd. Eerst waren we monogaam, nu zijn we aan het proberen dat een tijdje niet te zijn.

Ik heb monogamie altijd een heel onnatuurlijk ding gevonden en het was mijn grootste droom om een levenspartner te vinden die het daarmee eens zou zijn. Er staat één persoon centraal, maar daarnaast stel je je open voor plezier - en verdieping - met anderen. Mijn hart is groot genoeg. Ik vind de suggestie dat ik 'niet genoeg heb aan die ene' ook vreemd. Als je altijd naar de speeltuin gaat, wil je toch ook weleens een keer naar Artis? Waarom zou ik, als er zoveel mogelijkheden zijn, met één ding genoegen nemen? Waarom zou je jezelf überhaupt beperkingen opleggen?

Steven was er de eerste jaren van onze relatie niet zo voor. Ik ben een keer met zijn medeweten vreemdgegaan, maar hij vond dat niet leuk. Inmiddels is er voldoende vertrouwen. Hij heeft al eens iets met een ander gehad. Ik niet. Het is ook niet zo dat het per se moet gebeuren. Zo boeiend vind ik het nou ook weer niet. Samen zijn en elkaar vrij kunnen laten: dat is voor mij de grootst mogelijke liefde.

Een open relatie kan stranden, da's waar, maar de monogame liefde strandt toch ook heel vaak? Alles strandt! La condition humaine. Dus: we gaan het gewoon proberen en als het niet werkt, houden we ermee op. Dat is het plan, dat is de afspraak waar wij ons aan houden. Onze deal is dat we voor eeuwig bij elkaar blijven en dat we ondertussen proberen om elkaar zo gelukkig mogelijk te maken. Of, om George Steiner te parafraseren: we willen de liefhebbende hoeders van elkaars eenzaamheid zijn."

VIII Gij zult niet stelen

"Eigenlijk is het heel simpel: wie de regels overtreedt wordt gestraft. Meer moraal heb ik niet in huis. Dus als je steelt, ga je de cel in. Ratio en regels. Je zult mij niet horen zeggen: 'Zoiets dóe je toch niet?' Of: 'Dit moeten we met z'n allen niet willen!' Doe wat je wil, maakt me niks uit, maar dit zijn de consequenties."

IX Gij zult geen valse getuigenissen spreken tegen uw naaste

"Liegen is saai, liegen is tijd verspillen. Verzinnen over je eigen leven is wel een beetje treurig, maar als je verzint om te sublimeren, om iets moois te maken, vind ik dat schitterend.

Eva, de hoofdpersoon in Pussy Album, is een vrouw die alles fout doet: ze gedraagt zich niet, ze conformeert zich niet, ze zuipt te veel, ze rookt te veel, ze neukt er op los, ze haat iedereen. Dat zijn ook allemaal kanten van mij, maar dan enorm uitvergroot.

Ik heb dat willen doen waar ik mijn literaire helden - Bukowski, Easton Ellis - om bewonder. Ze beschrijven alles wat menselijk is, ook de minder bewonderenswaardige kanten. En ze komen ermee weg, sterker nog: ze hebben er succes mee. Mannen hebben meer vrijheid, al is het maar om fouten te maken. Als mannen vreemdgaan is het: boys will be boys. Een vrouw is meteen een hoer. Mannen wordt veel vergeven. Een vrouw moet altijd een extra laagje hebben: charmant, lief, mooi, zorgzaam. 'Vrouwen zijn betere wezens', zeggen ze dan. Bloedirritant. Er zijn vrouwen die daar in meegaan. Ze poederen zich zelf de hele dag omdat een vrouw nu eenmaal nooit stinkt.

Ik heb een vrouw gecreëerd die overal schijt aan heeft. Het is overdrijving, maar ook een pleidooi voor het recht van de vrouw om zich, net als de man, amoreel te mogen gedragen.

Het gevaar van zo'n verhaal is, dat mensen me als een raar mens zien, als iemand die alleen maar een over the top-boek over seks heeft willen schrijven. Ik weet dat ik niet gek ben - nu klink ik wel een beetje als een gek, trouwens - en dat ik over de dingen heb nagedacht, dat er meerdere lagen in mijn boek zitten. Interviews bijvoorbeeld, zoals die keer bij Pauw (uitzending van 21 maart jongstleden, AV), blijven steken in oppervlakkigheid, in ongemak over het 'mannelijke' gedrag van Eva; het klassieke beeld van de vrouw moet blijven bestaan. Waar het eigenlijk op neerkomt is dat mannen, zoals Jeroen Pauw - leuke, aardige vent trouwens - niet wezenlijk in vrouwen, als mens, geïnteresseerd zijn."

X Gij zult niet begeren uws naasten huis; gij zult niet begeren uws naasten vrouw, noch zijn dienstknecht, noch zijn dienstmaagd, noch zijn rund, noch zijn ezel, noch iets dat van uw naaste is

"Sommige collega-schrijvers kunnen leven van hun boeken. 't Is niet dat ik het hen misgun, maar dat zou ik ook wel willen: mijn brood verdienen met dat wat ik het allerbeste kan. Dingen bedenken, origineel zijn, mensen blij maken met wat ik maak, een comfortabel leven leiden en anderen daarin laten delen. Niet voor altijd de arme kunstenaar zijn."

'Samen zijn en elkaar vrij kunnen laten: dat is voor mij de grootst mogelijke liefde.' Foto Mark Kohn

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden