Schippers verdient gezonde argwaan

Heeft minister Schippers alleen de schijn tegen of wil zij met haar zorgplannen werkelijk het parlement, althans de Eerste Kamer, buitenspel zetten? In onze parlementaire democratie is alleen al het opwerpen van de vraag verontrustend. Toch gebeurde het deze week in de Tweede Kamer, niet door één lid dat het zicht een beetje kwijt was, maar door de woordvoerders van bijna alle oppositiepartijen.

Schippers antwoordde laconiek dat zij allerminst van plan is het parlement te omzeilen. Voor het bereiken van haar doel, verbetering van kwaliteit en betaalbaarheid van de zorg, heeft ze niet per se wetgeving nodig, maar zijn algemene maatregelen van bestuur in haar ogen deels toereikend.

Staatsrechtelijk is daar niks mis mee. Sterker nog, formeel is het niet eens nodig die maatregelen aan de Kamers voor te leggen. Maar om de schijn van onzuiverheid weg te nemen, toonde ze zich bereid dat toch te doen.

De voorgeschiedenis speelt haar nu parten. Nadat de Eerste Kamer eind vorig jaar het wetsvoorstel om de vrije artsenkeuze te beperken verwierp, toverde de coalitie als alternatief de weg van een algemene maatregel van bestuur uit de hoed. Dat was voldoende om een kabinetscrisis te voorkomen, maar buiten VVD en PvdA zat de kat hoog in de gordijnen. Dit was niet de koninklijke weg, maar een 'kolonelsroute', theoretisch misschien nog net te verdedigen, maar politiek onbegaanbaar. De staatsrechtelijke waakhonden Van der Staaij (SGP) en Slob (ChristenUnie) hoefden in de koude decembernacht maar te blaffen om dat het kabinet duidelijk te maken. Schippers heeft het dus over geheel andere boeg gegooid om het stelsel van gereguleerde marktwerking in de zorg te voltooien.

Maar ze ontmoet argwaan omdat ze naast wetgeving ook naar algemene maatregelen van bestuur grijpt die door de voorgeschiedenis een verdachte klank hebben gekregen. Aan deze uitvoeringsbepalingen is niks onoorbaars, zolang ze regelen wat de wetgever beoogde. In de jaren zeventig kreeg een minister van de bestuursrechter een krachtige tik op de vingers, omdat hij via zo'n bestuursmaatregel enkele waterleidingbedrijven toestemming gaf bij wijze van experiment fluor aan het drinkwater toe te voegen. Ondanks het goede doel, bestrijding van tandbederf, kon dat echt niet. Niet alleen was er niets geregeld voor tegenstanders van fluoridering, maar ook was deze maatregel te ingrijpend om zonder tussenkomst van de wetgever (regering en Kamers) door te voeren.

Volgens Schippers is er in dit opzicht van haar niets te duchten, maar er zijn redenen alert te blijven. Mochten haar bestuursmaatregelen straks toch op bezwaren stuiten in de Eerste Kamer, dan kan dit huis deze niet tegenhouden. Dat is het verschil met een wet. De senatoren kunnen hooguit een motie van afkeuring aannemen, maar die kan de regering naast zich neerleggen. Het is dus niet nodig de Eerste Kamer op te heffen, zoals VVD-fractieleider Zijlstra vorig jaar opperde, om haar toch uit te schakelen.

Zo ver zal het toch niet komen? Nou, dat is nog niet zo zeker. Bij de VVD is er al enige jaren een tendens om in de trias politica, de balans tussen de drie machten in onze democratie, wat gewichten richting Tweede Kamer te verschuiven. Voor zover de liberalen erop uit zijn het primaat van de direct gekozen volksvertegenwoordiging te beklemtonen, is er niet zoveel mis mee. Maar je ziet trekjes om de tegenmachten en andere kritische controleurs, zoals de senaat, als hinderlijke spelbrekers een kopje kleiner te maken.

Deze trekjes komen met de macht. De liberalen hebben het gevoel in deze tijd dominant te zijn en willen in hun dadendrang zo min mogelijk worden gedwarsboomd. Dit verschijnsel verklaart waarom de Eerste Kamer in de jaren zestig en zeventig doelwit was van het hervormingsdriftige links, en nu van het toonaangevende rechts. Een democratie moet slagvaardig zijn en probleemoplossend, maar deze gezonde ambities mogen niet ontaarden in een dictatuur van de meerderheid.

De vorige Nationale Ombudsman, Alex Brenninkmeijer, waarschuwde dat bestuurders de neiging hebben met hun beleid over belangen van particuliere burgers (en minderheden, voeg ik eraan toe) heen te denderen, juist omdat ze zich democratisch gelegitimeerd weten. In onze verscheiden samenleving houdt dat een reëel gevaar in. Daarom is het zaak Schippers scherp in de gaten te blijven houden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden