Schiphol wordt groter gemaakt dan het is

Als de Fransen Schiphol degraderen tot een regionale luchthaven is het gedaan met de Nederlandse economie. Dat is althans het schrikbeeld dat vooral in Den Haag leeft. Is het ook de werkelijkheid? Is Schiphol de kurk waarop de Nederlandse economie drijft?

Bij het samengaan van Air France en KLM was de positie van Schiphol een belangrijk onderwerp in de onderhandelingen. De angst dat Schiphol door toedoen van de Fransen wordt gereduceerd tot een schlemielige regionale luchthaven van het type Antwerpen International Airport zit diep. Het idee dat je je auto gewoon voor de deur kunt parkeren en na het openen van die deur gelijk in de vertrekhal staat, doet menigeen huiveren.

Het is vooral de politiek die veel waarde hecht aan de positie van Schiphol, omdat die luchthaven als mainport wordt beschouwd en als zodanig een van de belangrijkste aanjagers van de Nederlandse economie zou zijn. Het kabinet is om die reden nauw betrokken geweest bij de onderhandelingen tussen KLM en Air France. De partijen in de Tweede Kamer reageerden, na het bekend worden van de overname, ook voornamelijk op de afspraken betreffende de status van Schiphol.

Het is niet de eerste keer dat het belang van Schiphol voor de nationale economie wordt benadrukt. En zeker niet de laatste keer. Bij discussies over geluidshinder wordt dat belang ook keer op keer van stal gehaald om klagende bewoners van naburige gemeenten de mond te snoeren. Is dit wel terecht? Dat milieugroepen het belang van Schiphol bagatelliseren ligt voor de hand. Maar ook onder economen wordt zwaar getwijfeld aan het beeld dat Schiphol zo goed als onmisbaar zou zijn voor de economie.

,,Het idee dat zonder Schiphol de economie stil zou komen te liggen is fout. Die lobbygroep Nederland Distributieland doet ons dat graag geloven. De politiek en de media springen daar vervolgens gretig op in. Maar die mainport-gedachte is een mythe'', zegt Jan Oosterhaven, hoogleraar regionale en vervoerseconomie aan de Rijksuniversiteit Groningen.

,,Natuurlijk, zonder vervoer ligt de economie stil. Dat is waar, maar dat geldt eveneens als de elektriciteit wegvalt of als er geen auto- en spoorwegen meer worden aangelegd. De aanwezigheid van een grote luchthaven is een belangrijke voorwaarde voor het ontwikkelen van economische activiteit. Het is echter niet voldoende. De kwaliteit van de aanwezige arbeidskrachten is vele malen belangrijker. Daarnaast tellen de politieke stabiliteit van Nederland en de aanwezigheid van een grote kennisinfrastructuur ook mee. Waar het om gaat is de onderlinge samenhang van die belangrijke factoren. Het benadrukken van het belang van Schiphol is overdreven, te eenzijdig.''

Volgens Martin Koning, econoom en Schipholkenner bij het Centraal Planbureau, echter moet het belang van Schiphol niet onderschat worden. ,,Mocht de groei van Schiphol worden afgeremd, omdat de Fransen straks besluiten de groei te concentreren in Parijs, dan heeft dat grote gevolgen. Zowel voor de zakelijke als voor de vrijetijdsreiziger. Hoe meer vluchten er van en naar Schiphol plaatsvinden, des te aantrekkelijker is het pakket dat je als luchthaven een reiziger kunt aanbieden. Die kwaliteit vertaalt zich ook in de prijs. Een reiziger die wordt verwend is bereid daarvoor te betalen.''

Het CPB onderzocht recent de uitbreiding van Schiphol en het economisch belang daarvan. Koning: ,,Er zijn verschillende groeiscenario's bekeken. Ook de kosten van uitbreiding, zoals geluidshinder en andere lasten voor de omgeving zijn daarin meegewogen. Als je alle plussen en minnen bij elkaar optelt, blijkt Schiphol in belangrijke mate bij te dragen aan de welvaart van Nederland. Afhankelijk van de economische groei is dat becijferd op tussen de 1 en 9 miljard euro.''

De nationale luchthaven geeft werk aan tussen de 50000 tot 60000 mensen. Aan indirecte werkgelegenheid wordt dikwijls nog eens dat getal genoemd.

Volgens Oosterhaven mag je die 1-op-1-relatie niet toepassen als Schiphol groeit of krimpt. De Groninger econoom gaat mee met de redenering dat minder vluchten, minder passagiers en dus minder inkomsten betekent. ,,Het hangt er echter helemaal vanaf hoeveel minder er wordt gevlogen. Dat Philips zijn hoofdkantoor heeft verplaatst van Eindhoven naar Amsterdam heeft deels te maken met de nabijheid van Schiphol. Maar het zal de Philips-top niets uitmaken of vanaf Schiphol in plaats van acht maal zes maal per dag naar de VS of Azië wordt gevlogen. Het zal Philips wél uitmaken als er helemaal niet meer op de VS of Azië wordt gevlogen. Dan wordt de kwaliteit echt een stuk minder. En dat heeft effecten naar de werkgelegenheid.''

Oosterhaven twijfelt aan de nauwe relatie tussen directe en afgeleide werkgelegenheid. Met andere woorden: Zouden bedrijven die zich in de buurt van Schiphol hebben gevestigd dat ook hebben gedaan als Schiphol er niet was geweest of een regionaal vliegveld zou zijn. ,,Ik denk het wel. Andere vestigingsfactoren zijn veel belangrijker. Ik vermoed dat 80 procent van de kantoren die zich nu rond Hoofddorp bevinden, zich zonder Schiphol ergens anders in de Amsterdamse regio hadden gevestigd.''

Groninger economen, onder wie Oosterhaven, hebben vier jaar geleden het economisch belang van de mainports Schiphol en Rotterdam onderzocht. Oosterhaven: ,,Daarbij is gekeken naar de vervlechting van de transportsector met de rest van de economie. Die blijkt, vergeleken met bij voorbeeld de financiële dienstverlening, de reclamesector of de bouwnijverheid, niet groot te zijn. Kijk je achteruit in de vervoersketen dan gaat het bij Schiphol om toeleveranties van kerosine en catering. Dan heb je het wel gehad. Kijk je vooruit in de keten, dan kom je al gauw in het buitenland terecht. Investeer je in Schiphol dan is dus de uitstraling een stuk kleiner dan wanneer je geld stopt in andere sectoren.''

Met andere woorden: het belang van Schiphol wordt dikwijls overdreven. Kijkend naar de werkgelegenheid vertegenwoordigt de nationale luchthaven slechts 1 procent van het aantal banen in Nederland. Reken je de indirecte werkgelegenheid mee, dan is dat hooguit 2 procent. Vanwaar dan toch steeds die opwinding? Oosterhaven: ,,Vliegen is een spectaculair product. Het is de wereld van glamour en glitter.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden