Schipbreuk bij de Lorelei

Het kapseizen van een tanker met zwavelzuur bij de Lorelei zorgt voor een opstopping op de Rijn. Niks nieuws onder de zon: schippers vrezen de rivierengte al eeuwenlang.

De zesde-eeuwse priester Goar had wat met water. Bij de wonderen die later bijdroegen aan zijn heiligverklaring zat een hydrologisch mirakel: de oorspronkelijk uit Frankrijk afkomstige geestelijke had vriend en vijand verbaasd door stroomopwaarts de Rijn op te varen zonder te roeien. Goars naam werd ook gevestigd door de manier waarop hij aan de boorden van dezelfde rivier een nieuwe dimensie gaf aan het begrip naastenliefde. Bij de Lorelei waar het vaak mis ging, redde de priester niet alleen schipbreukelingen, indien nodig verzorgde hij ze ook. De plaats Sankt Goarhausen tegenover de beruchte rots dankt zijn naam aan de goede man.

Rivieren waren in de Middeleeuwen zo’n beetje de autobanen van hun tijd. Wie snel en relatief probleemloos personen of goederen van A naar B wilde brengen, koos al snel voor het water. Wegen waren er nauwelijks en als ze al bestonden verkeerden ze grote delen van het jaar in een deplorabele staat. Langs routes over land wemelde het bovendien van de struikrovers en ander gespuis.

De Rijn was in de Middeleeuwen dan ook al een druk bevaren rivier. Ervaren schippers kenden na verloop van tijd alle bochten. Een van de zwaarste hindernissen was het Binger Loch, een plek in het midden van Duitsland waar de Rijn een weg door een rotsgebergte had gevonden. Riffen stonden nog altijd rechtop in het water. Boten konden hier niet passeren zonder schade op te lopen. De middeleeuwse oplossing was simpel: uitladen voor de Binger Loch en daarna weer alles en iedereen inschepen.

Bij de Lorelei, een ruim honderdtwintig meter hoge leisteenrots in een bocht van de Rijn, ging het wel. Maar de rivier was er smal. In veel gevallen ging het fout. Schepen raakten beschadigd of gingen tenonder.

Als vanzelf kreeg de onheilsplek wat mythisch. De verbeeldingskracht van schrijvers deed de rest. De Griekse mythologie leverde de verhalen over de sirenen op, halfgodinnen die met hun verleidelijke gezang ervoor zorgden dat boten zich te pletter voeren. Orpheus redde zich door ze te overstemmen met eigen vocale prestaties. Odysseus stopte was in de oren van zijn bemanning en liet zichzelf vastbinden aan de mast van het schip. Clemens Bretano schreef rond 1800 een gedicht met een variatie op het thema. Een vrouw bracht met haar schoonheid het hoofd van mannen dusdanig op hol dat het enkel tot dood en verderf leidde. De beschuldiging van hekserij moest eigenlijk tot een doodstraf leiden, maar een geestelijke die het vonnis moest vellen kon het – onder de indruk van haar prachtige uiterlijk – niet over zijn hart krijgen. Hij besloot tot verbanning naar een klooster. Op weg daarnaartoe ontsnapte de vrouw aan haar bewakers, beklom de Lorelei en sprong verscheurd door hartenpijn naar beneden.

Een gedicht van Heinrich Heine van een jaar of twintig later lijkt nog meer op de Griekse mythe. Hij liet de nimf met lange haren door middel van gezangen schippers afleiden, waarna deze tegen de rotsen in de rivierbedding te pletter sloegen.

Het is dit gedicht dat de rots een grote bekendheid gaf. De poëzie van Heine kwam tegemoet aan het negentiende-eeuwse verlangen naar romantiek. Het prachtige landschap langs het bewuste gedeelte van de Rijn deed de rest. De nimf mocht dan niet echt bestaan, als imaginair figuur met grote uitstraling lokte ze volop toeristen naar Sankt Goarhausen en omgeving. Na Heine zouden nog vele schrijvers met haar aan de haal gaan. Er werd zelfs een aantal opera’s aan haar gewijd.

In de Nederlandstalige evergreen ’Een reisje langs de Rijn’ ontbreekt de Lorelei. De dood en verderf van de Duitsers zijn aan het publiek in ons land niet zo besteed. Het lied gaat vooral over ’potjes bier’ en ’slokkies brandewijn’. Het moet – heel Nederlands – wel gezellig blijven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden