Schilderspaar in de voorhoede

Ruim dertig jaar speelde het Joodse kunstenaarspaar Else Berg en Mommie Schwarz een actieve rol in de moderne schilderkunst in Nederland. Tot ze in 1942 werden gedeporteerd. Voor het eerst is er nu een expositie die recht doet aan de kwaliteiten van beide schilders.

Waren ze naïef? Fatalistisch? Of bleven ze ondanks hun benarde toestand geloven in een goede afloop?

Aan het eind van de tentoonstelling in het Joods Historisch Museum in Amsterdam over het kunstenaarspaar Else Berg en Mommie Schwarz hoop je op het verlossende antwoord. Daar hangen hun twee laatst bekende schilderijen. Ze maakten die in de wintermaanden aan het begin van 1942. Vanuit hun atelier op het Sarphatipark 42 in Amsterdam schilderden ze het besneeuwde Sarphatipark. Hetzelfde uitzicht, twee totaal verschillende impressies. Else Berg schilderde de kinderen die onbezorgd speelden in de sneeuw. Bij Mommie Schwarz is het beeld diffuser. Door de donkere kleuren die hij gebruikte, ligt er een grauwe sluier over het uitgestorven park. Al het leven lijkt er uit weggetrokken.

Waar Schwarz zich ten volle bewust lijkt van het dreigende noodlot, schetst zijn geliefde nog een onschuldig en blij beeld van de buitenwereld. Verklaart dat verschil van inzicht misschien dat ze niet zijn ondergedoken?

Op 12 november 1942 werden Berg en Schwarz uit hun huis gehaald en via Westerbork naar Auschwitz gedeporteerd. Daar werden ze direct na aankomst op 19 november vermoord.

Ruim dertig jaar speelde dit Joodse kunstenaarspaar een actieve rol in de voorhoede van de moderne schilderskunst in Nederland. De Duitse Else Berg (1877) en haar in Nederland geboren verre neef Mommie (eigenlijk Samuel, maar Else noemde hem Mommie) Schwarz (1876) trokken op met bekende schilders uit de Bergense school, zoals Charley Toorop, Jan Sluijters en Leo Gestel. Berg had tijdens haar leven meer succes dan Schwarz, wiens werk altijd wat onderbelicht is gebleven. Na de Tweede Wereldoorlog raakten ze allebei min of meer in de vergetelheid. Ook omdat de kunst uit het begin van de twintigste eeuw toen als passé werd beschouwd. Pas in de jaren tachtig groeide de belangstelling weer. HetFrans Hals Museum wijdde in 1989 een expositie aan Berg, maar veel vragen bleven toen onbeantwoord. Over Mommie Schwarz werd helemaal niet meer gesproken.

Voor het eerst kan het publiek nu min of meer een reis maken door het leven en werk van deze twee kunstenaars. Dat is te danken aan Linda Horn die na jarenlang onderzoek een dubbelmonografie schreef. Het boek is tevens de catalogus bij de expositie in het Joods Historisch Museum, waar negentig van hun werken zijn te zien, naast schilderijen van hun beroemdere tijdgenoten.

Het reislustige paar was enorm productief - Horn heeft meer dan 1500 werken kunnen achterhalen - en experimenteerde er lustig op los. Het kubisme, het luminisme en andere kunststromingen uit die tijd, alles probeerden ze uit. In het werk van Berg, die intensief contact had met Charley Toorop, zijn de mystiek en spiritualiteit belangrijke thema's. Waar Berg heel intuïtief werkte, was Schwarz vooral geïnteresseerd in de vorm en compositie. In de doeken die ze van hetzelfde landschap hebben geschilderd, valt dat verschil in blik en stijl meteen op. Schwarz had duidelijk meer gevoel voor structuur en compositie. En was in dat opzicht ook de betere schilder. Toch waren de kunstcritici destijds meer gecharmeerd van de expressieve schilderijen en indringende portretten van Berg, die wel zijn getypeerd als een 'wonderlijke speelgoedwereld'. Tot 1930 werd het werk van Schwarz, dat tamelijk streng en zakelijk oogt, vaak niet eens besproken. Dat maakte hem zo onzeker dat hij de schilderijen die hij zelf goed vond, niet meer liet zien, bang om afgebrand te worden door de critici.

Pas in 1929 werden een paar werken uit de periode 1923-1925 ronduit positief beoordeeld. Daarna groeide de belangstelling gestaag. In 1930 noemde een criticus het schilderij 'De Sardinevissers' 'een der machtigste uit een vorige periode van Schwarz' ontwikkeling'. Het schilderij is nu één van de hoogtepunten op de expositie, die we volgens conservator Erik Koopman gerust mogen zien als een herwaardering van deze schilder, 'die beslist geen plek in de achterhoede verdient'.

Dat Schwarz lange tijd min of meer werd genegeerd, is ook niet goed te begrijpen, afgaand op deze tentoonstelling. Met kwaliteit had het in ieder geval niets te maken, eerder met persoonlijke voorkeuren. Zo hangen er op de tentoonstelling schilderijen die Schwarz, Berg en Leo Gestel maakten op Mallorca, waar ze in 1913 een half jaar werkten. Alle drie maakten ze daar landschappen en havengezichten in een kubistische stijl. Er is nauwelijks onderscheid te maken tussen deze werken, die in 1915 werden getoond op diverse exposities. Gestel en Berg kregen lovende kritieken, het werk van Schwarz werd helemaal niet besproken.

Het heeft zijn verhouding met Else Berg nooit geschaad. Het maakte Schwarz onzeker, maar nooit jaloers. Tot op het laatst waren ze onafscheidelijk en maakten ze samen veel schilderreizen. In het begin van de oorlog brachten ze zoveel mogelijk werk onder bij vrienden en verlieten ze Amsterdam om bij een vriendin in Baambrugge te gaan wonen. Later verkasten ze naar Huize Geynwijk, waar meer kunstenaars ondergedoken zaten. Linda Horn ziet hierin het bewijs dat ze zich niet lijdzaam wilden laten deporteren. Toch gingen ze na de zomer van 1941 om onduidelijke redenen terug naar Amsterdam. Horn vermoedt dat ze bang waren voor verraad. Maar of ze in Baambrugge wel echt ondergedoken hebben gezeten, wordt door sommigen ook betwijfeld. Else Berg hield zich daar niet echt schuil, getuige de ansichtkaarten die ze toegestuurd kreeg.

Waren ze dan toch fatalistisch, door gewoon weer in hun huis aan het Sarphatipark af te wachten? Of ligt het antwoord inderdaad besloten in hun laatste beklemmende impressies van het Sarphatipark? De één schilderde daar het leven, de ander de dood.

Else Berg en Mommie Schwarz. Schilderspaar uit de Nederlandse avant-garde, t/m 24 juni in het Joods Historisch Museum in Amsterdam. Het boek 'Else Berg en Mommie Schwarz. Kunstenaarspaar uit Amsterdam 1910-1942' kost 35 euro, uitgeverij de Kunst.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden