Schilderijen over het verleden, de cultuur, de totem

Het Aboriginal Art Museum aan de Oudegracht in Utrecht gaat morgen open. Het is het eerste museum in Europa dat hedendaagse kunst laat zien van de oorspronkelijke bewoners van Australië. Conservator Annette van Ham raakte al tijdens haar studie gefascineerd door de kunstuitingen van de Aboriginals.

,,Wat we hier laten zien is geen primitieve kunst'', zegt Annette van Ham (36) beslist op de vraag of ze niet een afdeling had kunnen inrichten in een volkenkundig museum. ,,De werken die wij tentoonstellen, horen niet thuis in een etnografisch museum. Het zijn hedendaagse kunstwerken die weliswaar traditionele verhalen laten zien, maar die pas in de laatste decennia zijn gemaakt. Het is kunst uit deze tijd.''

Van Ham is conservator van het Aboriginal Art Museum, dat morgen in Utrecht wordt geopend. Enig in zijn soort in Europa, waar wel veel galeries zijn die kunst van Aboriginals verkopen. ,,Ook wij hebben een klein verkooppunt in het museum, maar ons doel is mensen kennis te laten nemen van een spannende kunstvorm die voor een westers publiek wordt gemaakt.''

Het begon in 1970, vertelt Van Ham. ,,De Aboriginals, die in Australië de woestijngebieden rondtrokken, zijn op een gegeven moment bij elkaar gedreven op nederzettingen. Een blanke docent nam in 1970 tekenmateriaal mee naar zo'n nederzetting. Acrylverf en hardboard. Om de kinderen mee te laten werken. Maar die kindjes hadden niet zoveel belangstelling. De oudere mannen wel. Zij schilderden de traditionele verhalen die ze vroeger alleen in het zand of op hun lichamen verfden, nu op de losse materialen die de docent had meegebracht. Ze deden dat voor hun eigen mensen. Om de verhalen door te geven aan hun kinderen. Om de band te behouden met hun eigen verleden, hun eigen cultuur, hun 'totem'. Na een jaar ging de leraar met een vrachtwagen vol schilderkunst naar Alice Springs en daar bleek een markt voor te zijn.''

De schilderijen, legt Van Ham uit, kun je niet 'puur Aboriginal' noemen, want de manier waarop nu wordt gewerkt is anders dan de Aboriginals gewend waren. Er wordt gebruikgemaakt van westerse materialen zoals canvas en acrylverf en de makers experimenteren met nieuwe materialen, methoden en kleuren. Bovendien laten ze werken buiten de gebruikelijke ceremoniële context zien.

,,Je zou kunnen zeggen dat deze kunst voor een westers publiek wordt geschilderd'', zegt Van Ham. ,,Het begon met het idee de geschiedenis vast te leggen voor het eigen nageslacht, maar toen de blanken er belangstelling voor toonden, werd dat ervaren als een herwaardering van de cultuur van Aboriginals. Dat stimuleerde de mensen weer om meer te maken en het vormt nu, zeker voor de gemeenschappen die in afgelegen gebieden wonen, een belangrijke bron van inkomsten.''

'Puur westers' is de hedendaagse Aboriginal-kunst ook weer niet, want de inhoud van de werken is al heel oud. ,,En die verandert eigenlijk ook niet. De werken lijken heel abstract, maar hebben duidelijk connecties met het land waar de kunstenaars wonen. Aboriginals zijn nauw verbonden met de grond waarop ze wonen en met de traditionele verhalen die bij dat land horen.''

De schilderijen van Aboriginals die in woestijngebieden wonen bijvoorbeeld zien eruit als topografische kaarten. In ontelbaar veel felgekleurde stippen en cirkels wordt de verf op het doek aangebracht. In Kimberley, een berg- en rotsachtig gebied in het noord-westen van Australië, schilderen de kunstenaars de contouren van hun landschappen in aardekleuren. Kunstenaars uit Arnhem Land, in het uiterste noorden van Australië, houden soms nog vast aan traditionele materialen als boombast, maar verkennen ook de mogelijkheden van linoleumsnede en houtgravures. Kenmerkend bij hen is het gebruik van vier steeds terugkerende kleuren: wit, zwart, okergeel en rood. In geometrische patronen en met veel kruisarceringen laten zij dezelfde onderwerpen zien als hun voorouders deden op de oeroude rotstekeningen.

Annette van Ham kan er heel bevlogen over vertellen. ,,Weet je dat aan alle plekken van het land verhalen vastzitten van mythische voorouders? Op het moment bijvoorbeeld dat een vrouw merkt dat ze zwanger is, bevindt ze zich op een bepaalde plek. Op de plek waar ze haar zwangerschap ontdekt, heeft haar ongeboren kind contact met de voorouders die op dat stukje grond hebben geleefd. Die verhalen kun je pas doorvertellen als je ouder bent, levenservaring hebt. Dan krijgt je recht op de traditionele verhalen. Aboriginal-kunstenaars kunnen dus niet zomaar onderwerpen van elkaar overnemen.''

Tijdens haar studie kunstgeschiedenis raakte Van Ham in de ban van het boek 'The Songlines' van de Britse schrijver van reisverhalen, Bruce Chatwin (overleden in 1989). Hij geeft daarin een boeiende beschrijving van 'alles over de Aboriginals', aldus Van Ham. Het inspireerde haar te kiezen voor een bijvak culturele antropologie en zich meer te verdiepen in de cultuur van de oorspronkelijke bewoners van Australië. ,,Ik ben naar Australië gegaan en heb er een paar museumstages gedaan. De passie voor die kunst en cultuur is nooit meer overgegaan.''

Na haar studie werkte ze in een Rotterdamse galerie, gespecialiseerd in kunst van Aboriginals, en nog later kreeg ze via de Australische ambassade een beurs om onderzoek te doen. ,,Ik ging kijken in de regenwoudgebieden in Noordoost-Australië. In hoeverre de kunstuitingen daar beïnvloed zijn door de blanken. In andere regio's van het land zie je de traditionele beelden direct terug in de hedendaagse kunst, maar in die regenwoudgebieden is wel degelijk een blanke invloed te bespeuren. Maar ook van de inwoners van andere eilanden in de Stille Zuidzee. Daar is meer dan elders sprake van een 'mengelmoes'.''

Het Utrechtse museum opent morgen met de tentoonstelling 'De Ontmoeting'. Verwijzend naar de kunst die een brug slaat tussen de Aboriginal-manier van werken en de westerse, maar ook naar de kennismaking van het Nederlandse publiek met de werken van Aboriginals. In Van Hams boekenkast thuis staan minstens zoveel boeken over Aboriginals als in 'haar' museum. En ze heeft in haar huis ook 'wel wat schilderijen'. Maar de tentoonstelling heeft ook voor haar verrassingen.

,,Wat ik fantastisch vind, en nog nooit eerder gezien had, zijn schilderijen van vrouwen uit Papunya. Dat is het gebied waar het allemaal is begonnen in 1970. Het zijn altijd meest oudere mannen geweest die daar hebben geschilderd. In traditionele kleuren, bruinig, dicht bij de aardetinten blijvend. Pas de laatste drie jaar zijn meer vrouwen gaan schilderen. Vrouwen van middelbare leeftijd lijken het roer over te nemen van de mannen die inmiddels zijn overleden. Hun stippen zijn slordiger op het doek gezet, in waanzinnig heldere kleuren. Het zijn heel krachtige werken. Prachtig om te zien hoe die stijl zich heeft ontwikkeld.''

In een volgende tentoonstelling zal werk te zien zijn van Aboriginals die in de stedelijke gebieden, in Zuidoost-Australië, opgroeiden. De band met de traditionele cultuur is bij hen soms 'noodgedwongen' verloren gegaan. Wat die kunstenaars nog gemeenschappelijk hebben zijn ervaringen met discriminatie, gevangenschap, uitbuiting en een gebrek aan politieke inbreng, aldus Van Ham.

,,Kunst van de Urban Aboriginals is als een felle aanklacht tegen onderdrukking.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden