Schilderijen die licht geven

Claude Lorrain was ooit een van de beroemdste schilders in Europa. Toch werd er nooit een expositie in Nederland aan hem gewijd. Tot nu.

Het is opvallend, de reactie uit de omgeving. "Claude wie...?, oh Claude Lorrain, vaag wel eens van gehoord." Een bezoek aan Parijs in april waar op dat moment twee tentoonstellingen in het Louvre en het Grand Palais aan werken van deze grote meester waren gewijd, leidt tot dit soort verontschuldigende antwoorden van gesprekspartners.

Claude (Le) Lorrain (de Lotharinger), oftewel Claude Gellée (zijn officiële naam), oftewel gewoon Claude in Engelstalige landen, oftewel Claudio Lorenese in Italïe waar hij het grootste deel van zijn leven woonde, wordt wereldwijd bewonderd, maar het lijkt wel of dit fenomeen, deze schilder en tekenaar van vooral landschappen, in het door zijn eigen schilders zo verwende Nederland nooit heeft kunnen wortelen. En misschien is dat ook wel zo, nimmer is er een tentoonstelling in Nederland over het werk van Claude Lorrain (1600-1682) geweest.

Daar is nu verandering in gekomen: het Teylers Museum in Haarlem brengt tot 8 januari in samenwerking met het Parijse Louvre een sublieme tentoonstelling met 78 tekeningen en 13 schilderijen van deze meester. Het is vrijwel dezelfde expositie als die in het Louvre boven verwachting veel publiek heeft getrokken. De verzamelingen tekeningen van het Louvre en het Teylers zijn samengevoegd, aangevuld met schilderijen uit musea over de hele wereld.

Bij het bezoek aan de tentoonstellingen in Parijs val je van de ene in de andere verbazing. In het Grand Palais waar Lorrain hangt tussen zijn tijdgenoten in een tentoonstelling over het landschap bij Rome van 1600 tot 1650 vallen de werken van de Lotharinger direct op. Een enkele blik bij het binnenkomen van de verschillende zalen is voldoende om te zien waarin Claude Lorrain zich onderscheidt van de andere landschapsschilders uit die tijd.

Zijn schilderijen geven als het ware licht, Lorrain durft als een van de weinigen de zon te schilderen. Die straalt letterlijk binnen het doek, verlicht de omgeving, de voorwerpen en personen. En verwarmt als het ware de toeschouwer. Je begrijpt direct waarom hij altijd de meester van het licht werd genoemd; waarom de fameuze Engelse schilder William Turner (1775 -1851) en vele andere landschapsschilders hem zagen als hun grote voorbeeld.

Het gouden licht, het fijnzinnige delicate schilderwerk, de poëtische sfeer, het zijn zaken die direct opvallen bij Lorrain. Maar de tentoonstelling in het Louvre (en nu dus ook in Haarlem) levert ook veel andere verrassingen op. Sommige van zijn schetsen en tekenwerken, gemaakt direct in de natuur, maken een ongekend moderne indruk, zijn op het abstracte af, lijken met hun ruwheid en intensiteit eerder vervaardigd in de vorige eeuw dan in de zeventiende eeuw, toen deze manier van weergeven van de werkelijkheid minder gebruikelijk was. In die tijd werd er zeker wel getekend in de natuur, maar minder gedurfd, minder uit de losse pols. Sommige van Lorrains tijdgenoten keken met een scheef oog naar het soms wat wilde buitenwerk van hun collega-schilder. Zijn vrije stijl was in hun ogen gewoonweg een gebrek aan talent van de Lotharinger. Nu ben je geneigd te zeggen dat Claude Lorrain zijn tijd ver vooruit was.

Maar ook in die tekeningen, die Claude Lorrain voor zichzelf bewaarde en niet te koop aanbood, bestaat een grote diversiteit. Ze zijn met veel verschillende technieken gemaakt, soms zijn het voorstudies van zijn precieze schilderijen, soms lijkt de emotie toe te slaan, laat hij zich overmannen door de natuur, de omgeving waar hij verblijft. Met één enkele pennestreek weet hij de sfeer te vangen. In zijn atelier lijkt Lorrain zijn tekeningen te herscheppen, te herordenen tot doordachte schilderijen. Daar ontstaat de werkelijkheid van Lorrain, het werk met zijn soms mythische proporties.

Veel is nog onbekend over Claude Lorrain. De samenwerking tussen het Teylers en het Louvre, kan wellicht bijdragen aan nieuwe discussies over deze meester. Wat weten we van Claude, geboren Gellée? Hij kwam in het plaatsje Chamagne in de Vogezen ter wereld. Het exacte jaartal is niet bekend. Documenten uit het hertogdom Lotharingen, dat destijds niet bij Frankrijk hoorde, wijzen erop dat hij in 1604 of 1605 werd geboren; de inscriptie op zijn graftombe zegt dat hij 82 was toen hij in 1682 in Rome stierf. Tot zijn puberteit blijft hij bij zijn ouders in Lotharingen, hij vertrekt richting Rome om daar het vak van pasteibakker (patissier) te leren.

Bij de schilder Agostino Tassi gaat hij in de keuken werken en raakt daar in de ban van de schilderkunst. Tassi ziet wel wat in de jonge Claude. In Napels gaat hij tussen 1617 en 1621 studeren bij de Duitse landschapsschilder Gottfried Wals. Na een periode van reizen keert hij als twintiger terug in Rome, waar hij bekende landschapsschilders ontmoet. Vooral de schilders uit het noorden inspireren hem, zoals de Nederlanders Poelenburch, Breenbergh en vooral Herman van Swanevelt, die deel uit maken van de 'Schildersbent'. Vrijwel zijn gehele leven blijft hij in Rome waar hij zich volstrekt op zijn plek voelt binnen die stroming van landschapsschilders. Hij streeft eerst in navolging van de Nederlanders naar het weergeven van het dagelijks leven en volgt daarna steeds meer zijn eigen weg met het creëren van een idealistisch sereen landschap, een mythisch Arcadia met de contouren van de werkelijkheid van die tijd.

Claude onderscheidt zich vooral van de andere landschapsschilders door de manier waarop hij het licht weet te vangen op het papier en het doek. Zijn stralende achtergronden treden als het ware op de voorgrond. Al tijdens zijn leven trekt Claude Lorrain grote aandacht. De opdrachten stromen binnen, hij kan het zich veroorloven zijn opdrachtgevers uit te zoeken. Pausen en koningen behoren tot zijn clientèle. In zijn tijd is hij een van de beroemdste schilders van Europa.

Het Teylers Museum in Haarlem doet met zijn tentoonstelling niet onder voor het 'grote' Louvre en weet in de beperkte ruimte een prachtige presentatie te geven. De tekeningen komen goed tot hun recht, de schilderijen zouden wellicht een wat meer ruimtelijke omgeving kunnen gebruiken. Maar het is een kniesoor die daarover valt.

Claude Lorrain. Tentoonstelling in Teylers Museum te Haarlem. Van 29 september tot en met 8 januari 2012. Catalogus: 34,50 euro. info: teylersmuseum.nl en claudelorrain.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden