Schilderij dat met de dood in zicht werd gemaakt, keert terug naar kamp Amersfoort

Het doek dat John Dons schilderde, de dag voor zijn aangekondigde dood.Beeld RV

In Kamp Amersfoort schilderde verzetsstrijder John Dons een vredig bollenlandschap, op de dag voordat hij werd vermoord. Maandag keert het schilderij er terug.

Bloembollenvelden in lentekleuren, een stille sloot en een rustieke boerderij. De horizon onbewogen onder een zacht wolkendek. Oorlog lijkt niet te bestaan op het doek dat John Dons in Kamp Amersfoort beschilderde, een dag voordat hij zou worden gefusilleerd. Het schilderij verdween spoorloos, maar is sinds kort terug op de plek waar het in 1942 werd gemaakt. Vanaf maandag is het een week lang te bezichtigen in Kamp Amersfoort.

Dat is te danken aan Edie Brouwer (59), gids in Kamp Amersfoort. Tijdens de voorbereiding op zijn vrijwilligersbaan stuitte hij op een verhaal over het schilderij. Hij besloot naar het doek op zoek te gaan. Beulen maakten de dienst uit in het doorgangskamp, dat bekendstond als een van de wreedste. Verscholen tussen de bossen van Leusden konden zij ongestoord martelen en mishandelen. Zeker 650 gevangenen vonden er de dood, 25.000 werden doorgevoerd naar werk- en vernietigingskampen elders. Toch maakte Dons hier zo'n ogenschijnlijk vredig schilderij. Hoe kreeg hij dat voor elkaar? Hoe kwam hij aan verf, kwasten en een doek, terwijl er amper te eten was?

Tekst loopt door onder de foto.

Edie Brouwer: 'Toen het echt spannend werd voor Dons, volgde hij zijn passie.'Beeld Bram Petraeus

Grootvader

Een jaar lang verdiepte Brouwer zich in de geschiedenis van het schilderij en zijn maker. Niet alleen de fascinatie voor Dons zette de gids aan tot zijn zoektocht. Zijn eigen grootvader overleefde Kamp Amersfoort en de oorlog. "En wat bleek," zegt Brouwer: "Mijn grootvader kwam in Kamp Amersfoort op de dag dat Dons werd afgevoerd." Langzaam maar zeker lukte het Brouwer het verhaal te reconstrueren.

Voor de oorlog verdiende Dons zijn brood als kunstschilder, zo bleek. Werken van zijn hand sierden de hotelkamers van het luxueuze Hotel des Pays Bas in Utrecht en samen met zijn vader schilderde Dons bijbelse taferelen op kerkmuren in Scandinavië.

Toen de nazi's Nederland bezetten, sloot hij zich aan bij de Oranjewacht, een van de eerste nationale verzetsorganisaties. Maar Dons werd gesnapt tijdens het bergen van wapens en belandde na een schijnproces in Kamp Amersfoort.

Na de oorlog zijn de bunkers en barakken van het doorgangskamp afgebroken. Alleen het kantoorgebouw van de commandant staat nu nog overeind. Brouwer wijst naar de ziekenbarak op een plattegrond die op de muur van de oude overlegkamer is geschilderd. "Hier zat John Dons gevangen. Hij leed aan tuberculose, vandaar. Tijdens zijn gevangenschap tekende Dons veel. De nazi's behandelden hem goed, omdat ze allemaal door hem geportretteerd wilden worden."

Schilder en verzetsstrijder John Dons.

Op de avond van 7 juli 1942 kreeg Dons van kampbewaker Willy Engbrocks te horen dat hij de volgende dag samen met acht anderen zou worden omgebracht. "En toen het echt spannend werd voor Dons, volgde hij z'n passie," zegt Brouwer. "Hij vroeg Engbrocks om verf en kwasten." De bewaker stemde toe en Dons bracht zijn laatste nacht al schilderend door. Vlak voordat hij werd afgevoerd schonk hij het doek aan de kampbewaker. John Dons werd 27 jaar.

Het gaat te ver om te zeggen dat de twee vrienden waren, maar Engbrocks staat bekend als een goede nazi. 'Mens in haatuniform' luidt de titel van een boek over zijn leven. Dankzij Engbrocks konden desperate gevangenen een priester spreken, bijvoorbeeld. "De kampcommandant noemde Engbrocks 'een verwijfde nazi' en een spion van het Rode Kruis," zegt Brouwer. "Maar Engbrocks volhardde en probeerde te zorgen voor de menselijke maat binnen Kamp Amersfoort."

Zolder

In de jaren zeventig schonk kampbewaker Engbrocks het schilderij aan de familie Dons, zo ontdekte Brouwer, waarna het uiteindelijk bij de zoon van Dons broer op zolder belandde. Vanaf maandag hangt het doek een week in Kamp Amersfoort. Brouwer is verguld dat het schilderij terugkomt en dat daarmee de herinnering aan de vergeten verzetsstrijder Dons tot leven komt: "In de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog keken veel Nederlanders de andere kant op, maar Dons stak zijn nek uit. Hij moet iets uitgesprokens hebben gehad, een soort trots."

Het verhaal van Dons is nog niet af. "In mijn vrije tijd ben ik bezig met een minitentoonstelling," zegt Brouwer. "Ik heb contact met twee kinderen van de gevangenen die tegelijk met Dons werden gefusilleerd. In juli is het 75 jaar geleden dat zij omkwamen, dan willen we hun nagedachtenis en de portretten die Dons van ze maakte, tentoonstellen."

KRO Kruispunt over John Dons

De aflevering van KRO Kruispunt op NPO2 van zondagavond 30 april (23.05 uur) staat in het teken van het schilderij van John Dons. Onder anderen Edie Brouwer, nabestaande Micha Dons en documentairemaker Armando, die Willy Engbrocks interviewde in de jaren zeventig, komen daarin aan het woord.

In juli volgt een uitgebreidere tentoonstelling van het schilderij van John Dons in Kamp Amersfoort. Het herinneringscentrum wordt in 2018 uitgebreid, waarna het schilderij een permanente plek krijgt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden