Schilderen met een beperking

de schepping

Het is tien uur, dinsdagochtend. Wijnand de Vries eet een boterham aan de koffietafel met Josien Vogelaar, begeleider en artistiek coördinator van de Outsider Ateliers. Zijn stekeltjeshaar is aan de punten geblondeerd en hij draagt een knalrode AS-Romatrui. De Vries is veel aan het woord, opgewekt, raakt de draad van het gesprek soms even kwijt, maar pikt die met enige navraag ook zo weer op.

Wijnand de Vries (1973) is beeldend kunstenaar: hij gaat vier dagen per week naar zijn atelier, heeft tentoonstellingen in binnen- en buitenland, zijn werk is in meerdere museumcollecties opgenomen. Toch is De Vries geen doorsnee kunstenaar: hij heeft een verstandelijke beperking, hij liep hersenschade op als gevolg van zuurstofgebrek bij zijn geboorte. In het Amsterdamse Outsider Art Museum, dat in maart van dit jaar opende onder het dak van de Nederlandse Hermitage, is het werk van De Vries nu te zien in een tentoonstelling samen met werk van andere Nederlandse en Chinese 'outsiders'.

De Vries woont samen met zijn kat Nynke - vernoemd naar Nynke Laverman, de zangeres die hij bewondert. Alleen bij het boodschappen doen en bij het bijhouden van wanneer hij zijn medicijnen moet nemen, krijgt hij hulp, bijvoorbeeld van Marc Ruesink, die vandaag ook is meegekomen naar het atelier. Zowel 'Marc' als 'Josien' zijn continu onderwerp van de grappen die De Vries maakt - tenminste, als er niet gewerkt wordt. Want dat doet De Vries in stilte, met grote concentratie.

De kunstwerken van De Vries hebben vaak dieren als onderwerp, beeldvullend, in felle, expressieve kleuren en lijnen. Op zijn schildersezel staan werken met onder andere een giraf, een kameleon en een leeuw. De Vries is erg met de natuur begaan. Berichten over uitstervende diersoorten en illegale jacht en visserij maken hem boos, vertelt hij even later, en hij hoopt dat die misstanden snel zullen stoppen - 'we moeten allemaal samen op de aardbol kunnen leven'.

Kraanvogels

Een paar weken geleden was hij in Frankrijk op vakantie bij het Lac du Mar in de Champagne, een natuurgebied waar ook kraanvogels komen. Hij laat een kaart zien van het gebied. De Vries vond de vogels 'geweldig' - hun spanwijdte, hun bewegingen, 'alsof ze dansen' - hij doet het graag even voor.

Hij werkt het liefst met oliekrijt, felle kleuren die je direct op het papier of doek kunt zetten. In 2011 won hij met zijn tekening 'Monster uit andere tijden' de tweede prijs bij de Special Awards, een landelijke wedstrijd voor kunstenaars met een handicap. Het stipendium dat bij de prijs zat gebruikte hij voor twee stages bij Atteljee in Leeuwarden, een kunstwerkplaats speciaal voor kunstenaars met een beperking. Daar leerde hij met acrylverf te werken. Het mengen van de kleuren en het schilderen met penseel liggen hem nog steeds niet zo goed als het vertrouwde krijt, - 'toen had ik eindelijk de goede kleur op m'n schilderij, en toen schilderde ik er weer overheen', maar hij heeft een tussenvorm gevonden: eerst maakt hij een onderlaag met verf, waar hij later met krijt op verdergaat. En hij is vastbesloten zich verder te ontwikkelen. Hij gaat steeds verder vooruit, vindt hij zelf, en dat vinden ook zijn begeleiders.

Het atelier ligt naast de Hermitage. De werkplaats is een lichte ruimte met plaats voor twaalf kunstenaars. Ze zijn geselecteerd uit een veel grotere groep die kunst als dagbesteding heeft. Dit zijn de mensen die heel serieus een hele dag aan het werk kunnen zijn. Er zijn steeds een of twee begeleiders aanwezig van zorginstelling Cordaan, die, zoals Josien Vogelaar nu, de kunstenaars coachen bij hun artistieke ontwikkeling. Langs de wanden staan en liggen boeken: kunstboeken, zoals het vuistdikke 'Art Now' van uitgeverij Taschen, boeken met dieren- en plantenfoto's, én veel boeken met en over outsiderkunst. De Vries heeft er een eigen werkplaats, in de hoek bij het raam, met zeker vijf schilderijen op de ezels. Hij werkt graag aan meerdere doeken tegelijkertijd.

Karel Appel

Over de kunst die hij zelf maakt, of over de kunstenaars die hij bewondert kan De Vries weinig vertellen. Hij tekent en schildert wat hij mooi vindt, en ja, Karel Appel vindt hij goed. "Ik ben niet speciaal, maar ik ben een behoorlijk kunstenaar."

Juist dit ontbreken van reflectie op het eigen werk is bezwaarlijk volgens critici van de outsiderkunst. Zo zei voormalig museumdirecteur en kunsthistoricus Rudi Fuchs eerder dat hij bij de 'outsiders' de lange historische lijnen en tradities mist die kunst zo boeiend maken. Werk dat voortkomt uit een persoonlijke geest en toevallig ontstaat, hoort volgens hem niet in musea thuis.

De Amerikaanse kunstcriticus Christian Viveros-Fauné beschuldigde in 2013 de conservatoren en de kunstmarkt er zelfs van de 'onschuldige onschuldigheid' van de outsiderkunst te misbruiken ten gunste van hun eigen gewin. Juist omdát het, in tegenstelling tot veel 'gewone' kunst, niet over actualiteiten gaat, en geen politieke of sociale kritiek levert, zou het lekker makkelijk te verkopen zijn.

Ook werk van De Vries is te koop, in de Outsider Art Gallery, onder het atelier. Een schilderij kost gemiddeld zo'n zevenhonderd euro. De Vries is er trots op - en hij hoopt dat het binnenkort nog meer waard zal zijn.

We lopen van het atelier naar het museum. Op de tentoonstelling hangen meerdere tekeningen van De Vries naast elkaar. Het zijn tekeningen van vrouwen, zo staat op het bordje ernaast, vijf in totaal. "Maar ik heb er nog veel meer hoor", vertelt De Vries.

Het Outsider Art Museum, dat in de outsiderkunst de 'authentieke stem' terugziet van de kunstenaars, heeft dertig tekeningen van hem aangekocht, vertelt Vogelaar. Ze hebben specifiek voor de mensfiguren gekozen, die De Vries soms ook maakt. "Ja, kijk, dit is van Michael Jackson", zegt De Vries. Vogelaar: "Soms lijkt het alsof hij heel primitieve onderwerpen kiest, maar dan komt het uit een film die hij net heeft gezien. Dit komt dus uit de Thriller-video van Michael Jackson." "En dit is een aap", voegt De Vries toe. De grote flap-achtige vormen die de vrouwen hebben, zijn beha's, vertelt hij. Tegelijk zijn het, als bij ridders in een fantasy-verhaal, schilden.

Trollen

We lopen verder langs het werk van de andere kunstenaars. De Chinese Zheng Donghui (1968), die kleurrijke vlinders heeft getekend, spreekt hem erg aan - nee, zelf heeft hij nog niet vaak vlinders getekend. Maar ook de eigenaardige met grijs potlood getekende wezentjes van de Iraanse kunstenaar Davood Koochaki (1938) vindt hij goed. Ze lijken op trollen. "Ronja de Roversdochter!", roept De Vries meteen. "En o, kijk Josien, dit ben jij!"

Josien Vogelaar kent De Vries al zeker tien jaar. Eerst werkten ze samen in een atelier in Diemen, daar vond De Vries het erg fijn. Vervolgens gingen ze naar een kunstwerkplaats in de binnenstad, en toen die dicht ging kwam een klein deel van de kunstenaars hier naartoe. De Vries vindt al die veranderingen maar niets. Hij heeft zelfs overwogen te stoppen met kunst maken, begin dit jaar. Maar uiteindelijk gaat hij met plezier elke dag naar het atelier.

Net als 'gewone' kunstenaars heeft De Vries zijn inspiratiebronnen. En net als de meeste kunstenaars heeft hij een eigen stijl, een manier van werken waaraan je zijn werk herkent. Zoals zijn onderwerpskeuze en de manier van schilderen en tekenen: hij gebruikt veel felle kleuren, en heeft een duidelijke voorkeur voor cirkels en ronde vormen. Het is oorspronkelijk, met overtuiging en aandacht gemaakt werk, dat je een andere blik op de wereld kan geven. Op de dieren- en monsterwereld die hij afbeeldt, maar vooral op de wereld van een kunstenaar met een verstandelijke beperking.

Het werk van Wijnand de Vries is nog tot 5 juni 2017 te zien in de tentoonstelling 'China', in het Outsider Art Museum, in de Hermitage in Amsterdam. www.outsiderartmuseum.nl

In de serie 'De Schepping' vertellen kunstenaars hoe hun werk tot stand komt. 'Outsider' Wijnand de Vries heeft een verstandelijke beperking. Zijn werk is nu te zien in het Outsider Art Museum in de Hermitage.

gevoelskunst

De 'kunst van buitenstaanders' staat steeds vaker in de belangstelling. In maart van dit jaar streek het 'Museum of Everything', een rondreizend museum met kunst van 'niet-academische' kunstenaars neer in de Rotterdamse Kunsthal, tegelijk met de opening van het Outsider Art Museum waar De Vries' werk nu hangt.

In 1922 publiceerde de Duitse psychiater en kunsthistoricus Hans Prinzhorn zijn 'Bildnerie der Geisteskranken', met daarin een selectie van het werk van zijn patiënten. Kort na de Tweede Wereldoorlog organiseerde kunstenaar Jean Dubuffet voor het eerst tentoonstellingen met kunst waarover niet eerst 'intellectueel' was nagedacht: kinderen en mensen met psychische problemen. Hij noemde het 'Art brut'.

Vanaf het begin van de moderne kunst, rond 1910, was de gedachte van de kunstenaar belangrijker geworden dan zijn techniek. Veel moderne kunst is geen nauwkeurige weergave van de werkelijkheid, maar een beeldende weergave van een gedachte over die werkelijkheid. Bij de Art Brut-kunstenaars, of 'Outsider Art'-kunstenaars, zoals de stroming vanaf 1972 werd genoemd, ontbreekt die gedachtenstap. De kunst van deze mensen komt direct uit hun gevoel, zo is de gedachte.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden