Schilder met een blik op de toekomst

De Engelse schilder William Turner heeft eindelijk een film gekregen. Regisseur Mike Leigh presenteert de schepper van 18de- en 19de-eeuwse landschappen als een actionpainter avant la lettre.

Een van de grootste meesterwerken van de Engelse schilderkunst ging vorige week voor 39 miljoen euro over de toonbank. Turners 'Rome, from Mount Aventin', een olieverfdoek uit 1835, bracht een recordbedrag op voor een 19de eeuwse Engelse meester.

Of Turner ook zo gecharmeerd zou zijn geweest van de anonieme, telefonische koper, valt te betwijfelen. In de film die Mike Leigh (71) over Turner maakte, weigert de schilder zijn collectie te verkopen aan een rijke zakenman. De schilder laat zich niet vermurwen, ook niet voor 100.000 pond.

"Turner wilde zijn werk nalaten aan de Britse natie", vertelt Leigh tijdens een rondetafelgesprek in Cannes, "en dat is ook gebeurd." Volgens de regisseur die intensief onderzoek deed naar de schilder en in de jaren zestig, tijdens zijn studie aan de kunstacademie in Londen, al in de ban raakte van zijn werk, wilde Turner dat zijn schilderijen in een publieke ruimte kwamen te hangen en dat gewone mensen ervan konden genieten.

Turner was zelf van bescheiden komaf, een kapperszoon die als jonge knaap al 'exposeerde' in de zaak van zijn vader en die met zijn anti-elitaire houding in feite al de filosofie uitdroeg van de National Gallery die tegenwoordig 361 dagen per jaar gratis toegankelijk is voor publiek.

"Het was een zeer radicale opvatting voor die tijd", weet Leigh. "Schilderijen werden gekocht door privépersonen, rijke lieden. In Turners geval was dat aanvankelijk niet anders, ook hij zag veel werk in privébezit belanden. Behalve het Louvre waren er in Turners tijd nog geen publieke musea. De National Gallery in Londen was nog maar net opgericht toen Turner midden 19de eeuw overleed."

Bejubeld en verguisd

Nu is Turner voor Engeland wat Rembrandt is voor Nederland. Maar waar Rembrandt de afgelopen eeuw zeker vijf speelfilms kreeg, werd aan Joseph Mallord William Turner (1775-1851) tot voor kort geen millimeter celluloid gewijd. Mike Leigh is de eerste filmmaker die de Engelse schilder van het licht memoreert met een levensverhaal. Begrijpelijk. Leigh verwierf faam met indringende working-class-drama's, veelal cirkelend om huiselijke relaties en onuitspreekbare gevoelens. In Turner zag hij naar eigen zeggen een perfect 'Mike Leigh-personage'.

"Een biopic wil ik het niet noemen", zegt Leigh. "Zo'n verhaal van geboorte tot dood is vaak te statisch, met al die hoogtepunten die snel de revue passeren. Mijn film is meer een dramatische bespiegeling op Turner, een karakterschets die na studie, interpretatie en improvisatie tot stand kwam."

Leigh die met 'Mr. Turner' de Engelse Oscarafgevaardigde is, concentreert zich op het laatste kwart van Turners leven, zijn innige relatie met zijn vader, en zijn gecompliceerde verhoudingen met vrouwen. We pikken de draad op in grofweg 1825 als de schilder in een verrassende, Rembrandteske setting een bezoek brengt aan Nederland, en terug in Londen aan de slag gaat, heel fysiek, in een stijl die herinnert aan Karel Appel of actionpainter Jackson Pollock. Het is een manier om in Turner al iets van de moderne tijd te laten doorsijpelen.

Turner is een prominent lid van het 19de eeuwse Londense kunstwereldje. In de herfst van zijn leven gaat hij in een vrijere vorm werken. Hij wordt daarom zowel bejubeld als verguisd. In de vertolking van Timothy Spall - in Cannes bekroond met de prijs voor de beste acteur - is het een een man vol contrasten.

Turner is als een grote grommende marmot die een varkenskop verschalkt en zijn huishoudster plots bij de boezem grijpt. Een robuuste vent met Cockney accent die voor lachsalvo's zorgt in de zaal, maar die bij de piano ook opeens een weemoedig lied van Purcell aanheft, en achter zijn schildersezel naar het sublieme reikt.

Prelude op het impressionisme

Middenin de Victoriaanse tijd, met zijn theekransjes, porseleinen hondjes en beleefdheden, stelt Turner de natuur voor als groots en overweldigend. Dreigende luchten. Kolkende zeeën. Intense emoties. Wat hij in het dagelijks leven niet over zijn lippen krijgt, verschijnt in volle glorie op het doek.

"Het is precies wat me zo aansprak", zegt Leigh, "de spanning tussen die sterfelijke man en zijn tijdloze werk, waarin vormen vervloeien, en voorwerpen versmelten met het licht. Als schilder was Turner een revolutionair die zijn tijd vooruit was, die als het ware preludeerde op het impressionisme en wat mij betreft ook de 20ste eeuw met schilders als Gerhard Richter en Anselm Kiefer."

Volgens Leigh was Turner als mens "grillig en lomp, zelfzuchtig en imperfect, maar ook genereus en gepassioneerd." Het laatste valt op te maken uit de tedere liefde die hij opvat voor de weduwe uit Margate, Mrs. Booth. In haar huisje aan de Engelse kust laat hij zich inspireren door het licht.

Digitiale trucendoos

Om dat beroemde licht van Turner op film te kunnen vangen, ging de Engelse regisseur voor het eerst met digitale technologieën aan de slag. "We hadden niet zo veel tijd en middelen als David Lean die begin jaren zestig, tijdens de opnamen van 'Lawrence of Arabia', rustig drie weken wachtte op de juiste wolkenformatie", vertelt Leigh. "Samen met mijn cameraman heb ik het werk van Turner wel uitgebreid bestudeerd, net zo lang tot we door een Turneresk prisma leerden kijken."

Volgens Leigh, die Turners werk sterk cinematografisch noemt, vol beweging, was het opwindend om met de digitiale trucendoos zijn eigen Turner-taferelen te maken, zoals het uitzicht op zee in Margate of Turners blik op de Thames. Leighs reconstructie van Turners beroemdste werk, 'The Fighting Téméraire' uit 1839, met de beeltenis van het oude oorlogsschip dat naar zijn laatste rustplaats wordt gesleept, is adembenemend. Alsof je in een Turner stapt.

"Ik denk dat je wel een vergelijking kunt maken met de manier waarop Turner gefascineerd raakte door de fotografie die in zijn tijd opkwam. In de film laat hij nog wat huiverig een daguerrotypie maken, de 19de-eeuwse voorloper van de foto. Maar zijn fascinatie wint het uiteindelijk van zijn angst voor het nieuwe medium. En dat is denk ik tekenend voor de manier waarop hij in het leven stond, met de blik op de toekomst gericht, en al met een been in de moderne tijd."

Turner in Tate Britain

In Tate Britain is tot 25 januari een grote tentoonstelling te zien van het late werk van Turner. Museum de Fundatie in Zwolle heeft de enige Turner in Nederland: 'Wolken en Water' uit 1840. De Fundatie en Rijksmuseum Twenthe in Enschede gaan in 2015 samen de eerste grote Turner-tentoonstelling in Nederland organiseren sinds 1947. Behalve circa dertig olieverfdoeken zullen voor het eerst de 'Hollandse schetsboeken' te zien zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden