Schilder met een beklemmende last

22 jaar heeft Nederland moeten wachten op een overzichtstentoonstelling van Marlene Dumas. Nu hangen 200 werken van haar in het Stedelijk.

Als je met hooggespannen verwachtingen begint aan de tentoonstelling over Marlene Dumas - en wie heeft die niet bij Nederlands belangrijkste kunstenares - valt de entree tegen. Wat een flets openingsbeeld. In de eerste zaal hoort toch een vette blikvanger die je meteen de expositie in sleurt?

Wat bleekjes hangt daar een grote collage (2.50 x 4 m) aan de muur, getiteld 'Love versus Death' uit 1980. Het is het meest monumentale werk uit haar vroege periode. Het bestaat uit vier brede vellen met tekeningen in blauwdruk in het midden en aan weerszijden twee smalle stroken met krantenknipsels en -foto's. Je mag er niet te dichtbij komen, wat het moeilijk maakt om de fotootjes en kleine tekeningen goed te kunnen bekijken.

Zelf had de kunstenares, die intensief heeft meegewerkt aan haar expositie in het Stedelijk Museum Amsterdam, ook een ander openingsbeeld voor ogen. Maar uiteindelijk kon ze zich vinden in de keuze van conservator Leontine Coelewij. Wie de tijd neemt, begrijpt waarom. De collage mag dan niet fotogeniek zijn, ze is in feite een blauwdruk voor Dumas' oeuvre. Daar komt bij dat dit werk decennialang niet te zien was, omdat het onvindbaar was. Dumas dacht dat het was kwijtgeraakt na een expositie, maar toen ze een half jaar geleden haar atelier opruimde, kwam ze het weer tegen.

Het is wonderbaarlijk, maar alle ingrediënten die zo kenmerkend zijn voor het werk van Dumas, zitten min of meer al in deze collage verpakt. Toen al gebruikte ze nieuwsbeelden uit de massamedia als inspiratiebron - ze werkt nooit met levende modellen. En ook in het begin van haar carrière was de dood - naast liefde, erotiek, verdriet en schaamte - al een belangrijk thema. In de collage zitten krantenfoto's geplakt van bekende doden als de Italiaanse politicus Aldo Moro, Steve Biko, Elvis Presley, Mao op het doodsbed en gedode terroristen, maar ook van Jacqueline Kennedy na de dood van haar man. Sommige beelden en tekeningen uit deze collage duiken in haar latere schilderijen opnieuw op. Zo ontstaat in 2002 uit de foto van een gedode Palestijnse terroriste het schilderij 'Dead Girl'. En als je lang tuurt, zie je dat Dumas in deze collage niet alleen een plaatje heeft geplakt van de scène uit de film 'Camille' (1936) waarin Greta Garbo gedragen wordt in de armen van Robert Taylor. Ze maakte er ook een tekening van, die haar dertien jaar later weer inspireerde tot het schilderij 'The Image as Burden', het beeldmerk van deze expositie.

Zalen vol lucht

Veertig jaar omspant deze tentoonstelling over Marlene Dumas (Kaapstad, 1953), al jaren één van de meest succesvolle en invloedrijke kunstenaars. Haar wereldwijde succes verklaart ten dele ook dat we zo lang in Nederland hebben moeten wachten op een grote overzichtstentoonstelling: de laatste was 22 jaar geleden in het Van Abbe Museum in Eindhoven. De kunstenares had het te druk met tentoonstellingen in het buitenland. Toen het Stedelijk haar in 2007 benaderde, bleek ze pas in 2014 tijd te hebben.

Coelewij en Dumas hebben niet gekozen voor een chronologische opstelling, maar per zaal een thema, periode of bepaalde invalshoek belicht. Wat verder opvalt, na een eerste, snelle verkenningsronde, is de hoeveelheid 'lucht' in de tentoonstellingszalen. Nergens bomvolle wanden, soms hangen er maar een paar kleine werken op een lange muur. Ook is gekozen voor veel afwisseling: na een zaal met grotere werken volgt er één met kleine schilderijtjes of één met een serie. Ook qua thematiek zit er een prettige en doordachte variatie in de presentatie. Na een zaal waarin alle schilderijen baby's en kinderen als motief hebben, volgen monumentale portretten, vrouwelijke naakten, schilderijen van door Israël gebouwde muren in Palestijnse gebieden en martelaren, en een zaal gewijd aan het thema tranen.

Die afwisseling zorgt ervoor dat geen seconde de Dumas-moeheid toeslaat. Dat is toch het gevaar van zo'n grote tentoonstelling - ruim 1000 vierkante meter met bijna 200 werken - over Marlene Dumas. Haar werk, waarin de menselijke figuur een dominante rol speelt, is zo herkenbaar. Of het nu om haar grove en vlekkerige koppen gaat, waarvan ze met een enkele rake lijn knappe psychologische portretten weet te maken; om haar naakten met hun bleke en blauwige lijven die er zo ontzettend bloot uitzien; of om de typische manier waarop haar figuren erbij staan of liggen. Een Dumas herken je van grote afstand.

Dat heeft ook iets beklemmends: alleen het vooruitzicht al om een lange aaneenschakeling van dit soort beelden te moeten gaan bekijken, hoe interessant ze stuk voor stuk ook zijn. Dan dreigt ook het risico dat al die beelden inwisselbaar worden.

In meer opzichten is deze tentoonstelling geslaagd. De keuze voor veel 'lucht' in de zalen, leidt ertoe dat de blik automatisch langer blijft hangen. Zeker bij Dumas is dat haast een voorwaarde, omdat haar werk nooit eenduidig is. Het is op zoveel manieren te interpreteren. Zo doet 'The Image as Burden' op het eerste gezicht denken aan een piëta waarin Maria bedroefd neerkijkt op het dode lichaam van Christus in haar armen. Maar door de titel - in het werk van Dumas zijn titels erg belangrijk - zou je het ook als een zelfportret kunnen opvatten: de schilder Dumas die belast is met het gewicht van haar onderwerpen en de keuze voor een specifiek beeld.

Dader of slachtoffer

De ruimte voor meerdere interpraties laat ze soms ook letterlijk open door stukken op haar schilderijen niet te beschilderen. Ze wil niet invullen voor de kijker of iemand dader is of slachtoffer, of het om een zelfportret gaat en of een schilderij een aanklacht is tegen de apartheid in Zuid-Afrika. In een interview zei ze ooit: "Nee, het zijn niet allemaal zelfportretten. Nee, het is niet steeds mijn dochter. Nee, ik heb een fijne jeugd gehad. Nee, ik ben nooit in therapie geweest. Nee, ik ben nooit met een museumdirecteur naar bed geweest (...) Ja, ik vind mezelf het beste voorbeeld van het kwaad." Dat laatste was een verwijzing naar het schilderij 'Het kwaad is banaal' (1984) van een blonde vrouw die sterk op haar lijkt. Het portret maakt deel uit van een serie waarmee ze de vraag oproept welke vooroordelen een rol spelen als je naar een portret kijkt en wat je kunt afleiden uit iemands uiterlijk en huidskleur. Om kijkers te laten nadenken over de meerduidigheid van haar geschilderde beelden, maakte ze ook controversiële portretten van Mohammed B. en Osama Bin Laden.

Waar Dumas zelf niet al te veel wil invullen, geven opvallend genoeg de zaalteksten wel extra informatie, onder meer over haar inspiratiebronnen. De kijkers, zeker degenen die niet goed bekend zijn met het werk van Dumas, zullen dat beslist waarderen. Het zijn glasheldere en zeer leesbare teksten die zullen helpen om haar werk beter te kunnen begrijpen.

Voor Dumas zelf had dat niet gehoeven, vertelt conservator Coelewij desgevraagd. "Maar ik stond erop en heb de teksten ook zelf geschreven. Veel kunstenaars hechten aan een zekere mystificatie, maar ik vind dat ik als conservator een brug moet slaan tussen de kunstenaar en het publiek." Bravo! Dat levert deze tentoonstelling nog een extra ster op.

*****

Marlene Dumas. The Image as Burden. Te zien t/m 4 januari in het Stedelijk Museum Amsterdam. Daarna reist de tentoonstelling door naar Tate Modern in Londen en Fondation Beyeler in Bazel.

Rauwe haring

De catalogus bij deze tentoonstelling geeft niet alleen een chronologisch overzicht van Dumas' carrière aan de hand van teksten en beelden, essays en een interview met de kunstenaar, die na haar jeugd op een boerderij in Zuid-Afrika sinds 1976 in Amsterdam woont. Dumas stelde ook een tijdlijn samen van de voor haar belangrijke gebeurtenissen in de kunst, politiek, cultuur en haar persoonlijke leven. Zo noteert ze bij het jaar 1983: 'Dumas begint met lesgeven aan de Katholieke Leergangen, waar ze tekenen naar de waarneming doceert. René Daniels doceert daar ook en leert haar rauwe haring eten.' 1989: 'Geboorte van Helena, dochter van Dumas en Jan Andriesse, op 11 april'. En: 'Marlene Dumas wordt Nederlands staatsburger'. 2013: 'Nelson Mandela overlijdt'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden