'Scheuren is typisch modern'

Over het calvinisme doen volop vooroordelen de ronde. In de rubriek ’Calvijn voor dummies ’ onderzoekt Trouw hun herkomst en waarheidsgehalte. Vandaag: scheuren en splijten kunnen calvinisten als de beste, maar zou Calvijn dat wel goedkeuren?

Emiel Hakkenes

In Frankrijk weten ze het wel: één Hollander is een geloof, twee Hollanders is een kerk en drie Hollanders is een kerkscheuring. En áls de Nederlandse protestanten zich eens verenigen, zoals in 2004, dan is er tegelijk weer een afsplitsing: het ontstaan van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) betekende ook de geboorte van de Hersteld Hervormde Kerk en de Voortgezette Gereformeerde Kerk.

Nu zijn afscheidingen een inherent risico van het protestantisme. Bij gebrek aan centraal leergezag kan er gemakkelijk een richtingenstrijd ontstaan. Van dat risico was Johannes Calvijn zich bewust, schrijft de voormalige PKN-scriba Bas Plaisier in het boek ’Calvijn na 500 jaar’. „Uit zijn geschriften blijkt hoezeer hij zich bewust was van de fundamentele zwakte van reformatorische christenen ten aanzien van de eenheid van de kerk.”

Daarom, schrijft Plaisier, zette Calvijn alles op alles om verdeeldheid in de nog jonge protestantse beweging tegen te gaan. „Geen reformator heeft zich zo ingespannen om de hervormingsgezinden te verenigen als Calvijn. Hij schreef zijn pen bijna stuk om overal in Europa hoogwaardigheidsbekleders en kerkelijke leiders raad te geven en de nieuwe evangelische beweging niet uit elkaar te laten vallen.”

Heel nobel, maar was Calvijn zelf niet een van de aanstichters van de scheuring van de ene kerk die in zijn tijd bestond? Zo zag hij het zelf in ieder geval niet. De reformatie was geen afsplitsing maar een poging tot herstel van de in verval geraakte kerk waar geestelijken corrupt waren en waar zoveel botjes als reliek werden vereerd dat iedere heilige wel drie lichamen kon hebben.

Natuurlijk kreeg Calvijn het verwijt van scheurmakerij – een ernstige zonde. Maar, verweerde hij zich: „Het maakt een groot verschil of iemand zich van de kerk afscheidt, dan wel of hij probeert haar gebreken te herstellen, waarmee zij zich bezoedeld heeft.”

Ondertussen riep Calvijn kibbelende protestanten op tot onderlinge tolerantie: je kunt wel scheuren en splitsen tot er helemaal geen kerk meer is, schreef hij, maar je kunt ook proberen om elkaar te vergeven voor onwetendheid en misverstanden.

De reputatie dat calvinisten scheurmakers zijn, heeft nog een andere oorzaak, zegt Fred van Lieburg, hoogleraar in de geschiedenis van het Nederlands protestantisme aan de VU in Amsterdam. „De reformatie viel ongeveer samen met de opkomst van de Verlichting, met haar nadruk op rationaliteit en eigen verantwoordelijkheid. Mensen gingen in religieuze zaken hun eigen keuzes maken. Bovendien ontstond rond deze tijd de scheiding tussen kerk en staat. Calvijn kon nog een beroep doen op steun van gezaghebbers, maar zonder hulp van de overheid was het moeilijk om kerkelijke eenheid te bewaren.”

Calvijn probeerde het wel, schrijft Bas Plaisier, door een onderscheid aan te brengen tussen fundamentele en niet-fundamentele zaken in het geloof. „Sommige geloofsartikelen moeten onvoorwaardelijk gehandhaafd blijven, zoals dat er één God is, dat Christus God is, enzovoort. Over niet-fundamentele geloofsartikelen (Calvijn noemt: de plaats van de ziel na de dood, de kleding van vrouwen, liturgische vormen) mag men van mening verschillen.”

Dat neemt niet weg dat juist die niet-fundamentele zaken vaak de aanleiding lijken te zijn voor scheuringen. Fred van Lieburg: „Het argument voor een splitsing is vaak ’de waarheid’, maar vaker zijn er sociologische of culturele oorzaken.”

Bas Plaisier: „In de loop der tijd zijn protestanten het onderscheid dat Calvijn maakt tussen elementaire en bijkomende geloofsartikelen steeds meer uit het oog verloren en werd alles belangrijk en noodzakelijk voor ’de zaligheid’. Er hoeft dan niet veel te gebeuren om te concluderen dat de ander niet meer behoort tot de ware kerk.”

Plaisier zag het gebeuren in de fusiebesprekingen die zouden leiden tot de vorming van de PKN. „In het Samen op Weg-proces werd na een jaar of tien door enkele voormannen van het Comité tot behoud van de Nederlandse Hervormde Kerk opeens het begrip ’valse kerk’ gebruikt. Toen wist ik dat zij verloren waren voor de verenigde kerk. Ik herinner me nog heel goed hoe het me schokte en emotioneerde om te lezen dat de aanstaande PKN een valse kerk werd genoemd. Als die kaart gespeeld wordt, realiseerde ik me, is de zaak verloren.”

In hun opvattingen over kerkscheuringen, zegt Plaisier, zijn de huidige Nederlandse calvinisten nauwelijks ’Calvijns’. „Ze zijn meer door het piëtisme en de Nadere Reformatie uit de zeventiende eeuw beïnvloed, dan door de Calvijnse reformatie – ook al bleef men die wel altijd met de mond belijden. In het huidige jaar buitelen Nederlandse calvinisten over elkaar om te zeggen dat ze kerk zijn in de lijn van Calvijn, maar ondertussen gaan ze volstrekt andere kerkelijke wegen. Dan krijg je de wonderlijke toestand dat je nu ook bepaalde Hersteld Hervormden bijna met tranen in de ogen hoort beweren dat ze Calvijns leer omarmen, dat ze lijden onder de verdeeldheid en afscheiding, en dat ze hartstochtelijk bidden om eenheid, maar intussen in de praktijk een heel andere weg gaan.”

De vele kerkscheuringen tonen volgens Plaisier aan dat de nazaten van Calvijn – hoewel ze dat vaak ontkennen – typisch moderne mensen van na de Verlichting zijn, bij wie de eigen individuele beoordeling een belangrijke rol speelt.

Die verdeelde protestanten zouden aan Calvijns streven naar eenheid een voorbeeld moeten nemen, vindt Plaisier. „Het heeft er nogal eens de schijn van dat gereformeerde christenen – zeker in Nederland – zich niet alleen schamen voor Calvijn, maar zich op veel punten van hem distantiëren of niet in zijn spoor wensen te gaan. Het zou een teken van trouw aan de traditie van Calvijn zijn als ook in Nederland de gereformeerden hun barrières afbreken en op weg gaan naar een eenheid zoals de reformator die steeds voor ogen heeft gehad.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden