Scherpslijper van goed en fout

Foto genomen vlak na een partijtje voetbal van de redactie van Podium. Nagel staat uiterst links in korte broek. Vierde van rechts staat Willem Frederik Hermans, de man die Nagel later mikpunt maakte van zijn spotlust. ( FOTO UIT BESPROKEN BOEK ) Beeld
Foto genomen vlak na een partijtje voetbal van de redactie van Podium. Nagel staat uiterst links in korte broek. Vierde van rechts staat Willem Frederik Hermans, de man die Nagel later mikpunt maakte van zijn spotlust. ( FOTO UIT BESPROKEN BOEK )

Willem Nagel was een van de grondleggers van de moderne criminologie in Nederland. Als J.B. Charles maakte hij naam in de letteren. In beide hoedanigheden mengde hij zich ook nog eens in het publieke debat. Kees Schuyt schreef een biografie van de man die leven en werk wijdde aan het kwaad in de mens.

Een humanist wilde Willem Nagel zichzelf niet noemen. Daarvoor had hij te weinig fiducie in de soort. Hij had een blijvende angst voor het beest in de mens. Een erfenis van de jaren 1940-1945.

Vermengd met een mede door een calvinistische opvoeding diep beleefd rechtvaardigheidsgevoel tekende die vrees zijn persoonlijkheid. Het dwong Nagel tot het steeds opnieuw maken van keuzes. Zoals zijn toetreden tot het verzet geen vrijwillige beslissing was geweest, maar een heilig moeten, zo mengde hij zich na de oorlog in debatten en polemieken met uitgesproken standpunten: tegen herbewapening van Duitsland, voor een derde weg tussen kapitalisme en communisme en – in een tijd dat je daar in Nederland nog weinig vrienden mee maakte – voor meer aandacht voor de Palestijnse zaak. Nieuwe vormen van fascisme in een vroeg stadium de kop indrukken – dat vormde de grote missie van Nagel en zijn literaire alter ego Charles. Het leidde tot een zeer scherp goed-fout-denken dat van grote invloed zou zijn op de publieke opinie in vooral de jaren zestig en zeventig.

Bij jongere generaties deed die stelligheid het nog wel goed, voor oudere lezers kreeg Nagel de trekken van een boeteprediker, een man die nogal mateloos was met het spuien van kritiek en die snel het etiket ’fascist’ op iemand plakte.

Zelf werd Nagel ook regelmatig hard aangepakt. Vooral Willem Frederik Hermans, die weinig op had met Nagels schrijfstijl en denkbeelden, pakte flink uit. Zowel in ’Mandarijnen op zwavelzuur’ als in ’Onder professoren’ werd de „literaire gorilla die zich uitvoerig op de borst trommelt alvorens de ring in te gaan” mikpunt van Hermans’ vileine spotzucht.

’Het spoor terug’ heet de biografie van Willem Nagel/J.B. Charles, een verwijzing naar ’s mans grootste boeksucces, ’Volg het spoor terug’. Kees Schuyt verdiepte zich in de turbulente levensgeschiedenis van de wetenschapper en schrijver. Schuyt was vier decennia geleden anderhalf jaar lang wetenschappelijk medewerker bij Nagel en promoveerde bij de Leidse hoogleraar. De bekendheid met zijn onderwerp zit de biograaf geen moment in de weg. De schrijver weet wanneer hij begrip moet tonen en wanneer een hard oordeel van hem verlangd mag worden.

Schuyt, in het dagelijks leven lid van de Raad van State, dwingt bewondering af met de hoeveelheid werk die hij in goed tweeënhalf jaar heeft verzet. Nadat hij in het najaar van 2007 aan de biografie begon, heeft hij een ontzagwekkende hoeveelheid bronnen doorgeworsteld en een dikke pil geschreven.

Zijn werktempo levert ook slordigheden op, feiten en feitjes die met minder haast nog even gecontroleerd hadden kunnen worden. Soms is Schuyt bovendien een al te ijverige boekhouder van Nagels leven. Docenten die een hoofdpersoon in zijn jonge jaren een beslissend duwtje hebben gegeven, mogen niet onvermeld blijven in een biografie, maar alle leraren van de hbs noemen voert te ver. Als het gaat over de publicatie van een artikel van Nagel over De Derde Weg in Socialisme & Democratie, schroomt Schuyt niet om behalve redactiesecretaris Joop den Uyl ook alle negen redactieleden van het maandblad van het wetenschappelijk bureau van de PvdA te noemen.

Schuyt weet de verschillende levens van Nagel/Charles knap uit elkaar te halen en verbindt ze waar dat nodig is. Zeker in het begin probeerde Nagel zijn twee werelden gescheiden te houden.

Thuis beschikte hij ook over twee werkkamers: een voor de wetenschapper, de ander voor de literator. Later werd de scheiding minder strikt en gingen de verschillende hoedanigheden steeds meer door elkaar lopen. Als J. B. Charles het lastig kreeg in een publiek debat, wilde hij bijvoorbeeld nog wel eens professor Nagel van stal halen om zijn argumenten meer gezag te geven. Bij de wetenschapper Nagel keek de literator Charles altijd over de schouder mee.

Zijn broer Hendrik bracht Willem Nagel, toen hij in de jaren dertig nog geen vastomlijnde toekomstplannen had, op het idee om rechten te gaan studeren. „Jij met je geweldig rechtvaardigheidsgevoel en je eindeloze drang tot redeneren en argumenteren. Dát moet jij gaan doen.” Nagel specialiseerde zich uiteindelijk als criminoloog. Meer dan in de abstracte theorie was hij geïnteresseerd in het verhaal van de realiteit, de waarheid in de kleine details.

Voor een onderzoek naar een criminaliteitsgolf in Oss trok hij naar het Brabantse stadje voor veldonderzoek. Nagel sprak er met iedereen die er toe deed. Het resulteerde in een proefschrift dat niet alleen aan de basis stond van zijn academische loopbaan, maar ook aan de basis van de empirische criminologie in Nederland. Als hoogleraar in Leiden groeide Nagel uit tot een wetenschapper van internationale faam.

De schrijver J. B. Charles maakte vooral naam met ’Volg het spoor terug’, zijn compromisloze verzetsherinneringen. Het boek verscheen in 1953 toen Nederland vooral druk was met de wederopbouw. De echte verwerking van de oorlog en het bijbehorende debat kwamen pas goed op gang in de jaren zestig, mede onder invloed van het werk van Loe de Jong, Jacques Pressers ’Ondergang’ en de veranderende tijdgeest. ’Van het kleine koude front’ was het tweede succesboek. Als de stukken in deze bundel iets duidelijk maakten dan was het dat voor de schrijver de jaren 1940-1945 vrijwel naadloos waren overgaan in het tijdperk van de Koude Oorlog. Toen en nu ging het om keuzes tussen goed en fout.

De dichter Charles was op zijn best als hij met simpele taal de onschuld van kinderen en het speelse van dieren beschreef. Maar de voortdurende worsteling met zijn verleden drong ook door in zijn poëzie. Schuyt prijst in het bijzonder het gedicht ’Het eiland onrust’, een vlag die ook de lading van deze biografie prima had kunnen dekken.

Door zijn verzetswerk leerde Nagel goochelen met identiteiten en rolverwisselingen. Hij was even Carlo Guiseppe Bandinelli, dan weer Karel Wolters en vervolgens voor even zichzelf. Het pseudoniem ’Charles’ dateerde uit die jaren. Na de bevrijding bleef hij een spel met diverse rollen spelen. Voor anderen was dat niet altijd makkelijk.

Gezinsleven werd ondergeschikt gemaakt aan zijn duizend-en-een bezigheden. Zijn eerste echtgenote moest leren leven met de wetenschap dat alleen al het zien van een rok voldoende kon zijn voor een verliefdheid. Daar kwam nog eens bij dat Nagel een verre van eendimensionaal, maar complex karakter bezat. Zijn eerste assistent beschreef haar baas als een „combinatie van bohémien en een verschrikkelijke pietje precies”.

Zoals Nagel in zijn proefschrift de waarheid zocht in het detail, zo rijgt ook Schuyt in deze biografie de kleinigheden aan elkaar. Het boek had aan kracht gewonnen als de biograaf voor wat meer afwisseling in shots had gekozen. Nu kiest hij te gemakkelijk en te vaak voor close-ups, waar Nagel/Charles met een wat wijdere blik beter in zijn tijd en omgeving geplaatst had kunnen worden. In de inleiding van de biografie doet Schuyt dat nog uitstekend.

Het voordeel van zo’n aanpak was ook geweest dat deze levensgeschiedenis wat minder omvangrijk was geworden. Dat zou makkelijker belangstelling wekken voor een figuur, die 27 jaar na zijn dood ondanks zijn verdiensten op vele terreinen al behoorlijk in de vergetelheid is geraakt.

Eén van de persoonsbewijzen die Willem Nagel in zijn bezit had. (FOTO UIT BESPROKEN BOEK ) Beeld
Eén van de persoonsbewijzen die Willem Nagel in zijn bezit had. (FOTO UIT BESPROKEN BOEK )
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden