Schelpen wijzen ons de weg

De mens domineert het leven op aarde meer dan enige andere soort. Paleobioloog Geerat Vermeij trekt lessen uit de overlevingsstrijd van schelpen.

Schelpen zijn verhalenvertellers. Hedendaagse zowel als miljoenen jaren oude schelpen laten zien hoe het leven hier op aarde zich ontwikkelt. Inclusief het leven van de mens, durft paleobioloog Geerat Vermeij rustig te stellen.

De mens is de meest recente soort in de evolutie die de boventoon is gaan voeren. Met hem aan het bewind is echter een unieke situatie ontstaan. Zijn dominantie neemt vanwege het gebrek aan concurrentie gevaarlijke trekken aan. Wij gebruiken de ecologie alleen voor onszelf en dat gaat problemen geven, zegt Vermeij in een essay in 'Méér!', een boek dat onlangs onder de redactie van Marianne Thieme is verschenen. Monopolies in de natuur zijn zeer zeldzaam en een kort leven beschoren. Schelpen laten zien hoe het wel moet.

Al lezende dringt de vergelijking met klimaatverandering en haar gevolgen zich op. Schelpen- en weekdier-expert Vermeij heeft zich echter nooit zo beziggehouden met klimaatverandering. Des te meer met de wapenwedloop tussen schelpen en hun vijanden. Daaruit destilleert hij gedurfd een theorie over de ontwikkeling van de menselijke samenleving. Vanuit Davis in Californië, waar hoogleraar Vermeij evolutiebiologie doceert, geeft hij per telefoon een toelichting.

Wapenwedloop
"Ik heb mijn hele leven schelpen bestudeerd", zegt de blinde wetenschapper die door zijn handicap met zijn uiterste gevoelige vingers waarschijnlijk beter kan 'zien' dan kijkende collega's. Zo zijn tienduizenden van de meest wonderlijke vormen door zijn handen gegaan. "Ik ging beseffen dat schelpen zich aanpassen aan hun vijanden, die zich op hun beurt weer aanpassen aan hun prooien. Het is een soort wapenwedloop. Slakkenhuizen werden dikker, openingen kleiner of beter beschermd met stekels en richels. Op hun beurt ontwikkelden kreeften en krabben betere aanvalswapens. Als ik naar de huidige schelpen kijk, die ik vind langs allerlei tropische kusten, dan zien ze er zo anders uit dan in het Paleozoïcum. Dat is het tijdperk dat zich uitstrekt van 500 tot 250 miljoen jaar geleden. Dus nog voor de tijd van de dinosauriërs."

Vermeij trekt een parallel met de Koude Oorlog waarin twee concurrerende maatschappijsystemen tegenover elkaar stonden. "Ook daar zie je een patroon waarbij de een reageert op de ander met steeds betere wapens. Dat zette me aan tot nadenken over overkoepelende thema's in de evolutie en in de ontwikkeling van de menselijke samenleving. Wat ik zie is dat alle levensvormen concurreren of samenwerken om hulpbronnen te bemachtigen, te verdedigen en te verdelen."

Dat lijkt verdacht veel op een definitie van economie, beaamt ook Vermeij. "Evolutie is voor mij biologische economie. Economische geschiedenis en het leven van de mens lopen evenwijdig. Daarmee kun je stellen dat natuur en economie parallel lopen. Uiteraard zijn er vele economische stelsels. De moderne mondiale economie is daar maar een van. Maar al die variaties kennen een fundamenteel thema: concurrentie om hulpbronnen."

Zijn schelpen hebben Vermeij laten zien dat escalatie zich voordeed in perioden van groei. "Omdat het zich uitstrekt over vele miljoenen jaren is die escalatie amper opgevallen. Wat ik observeer is dat in perioden met groei van hulpbronnen de wapenwedloop wordt aangewakkerd. Zo gingen 160 miljoen jaar geleden heremietkreeften voor het eerst in lege slakkenhuizen kruipen omdat die meer veiligheid boden tegen vijanden. Er kwamen meer heremietkreeften en dus meer voedsel voor de vijanden. Die gingen op hun beurt weer middelen ontwikkelen om die kreeften uit de slakkenhuizen te peuteren. Daar zie je escalatie."

In tijden van een ecologisch evenwicht en in tijden van ecologische aftakeling - vaak gepaard gaand met massaal uitsterven - is er geen sprake van een wapenwedloop, zegt Vermeij. "De kosten van het verbeteren van het wapentuig, uitgedrukt in energie, zijn dan te hoog. Zonder extra voedsel loont het niet. Het gebeurt dus alleen als er meer grondstoffen beschikbaar zijn. Zo'n 100 miljoen jaar geleden in de Krijt-periode deed zich een zeer ingrijpende ecologische groei voor doordat planten, vooral de bloemplanten, een sterk verhoogde fotosynthetische capaciteit ontwikkelden. Juist in die laatste 100 miljoen jaar zie je de wapenwedloop tussen schelpdieren en hun vijanden."

Topconsument
Wat zegt dit alles over de menselijke ontwikkeling? "De mens bestaat 4 miljoen jaar en als Homo Sapiens nog maar 160.000 jaar. Dat hij als topconsument is boven komen drijven is niet opmerkelijk. Wel opmerkelijk is de snelheid waarmee de mensheid in korte tijd is gegroeid, in kwantiteit, maar vooral in kwaliteit. Met name de invoering van de landbouw - 10.000 jaar geleden - heeft daaraan bijgedragen. Er konden mensen worden vrijgemaakt voor wetenschap. Dat leidde onder meer tot het schrift en verder in de tijd weer tot industrialisatie en de natiestaat."

Die in evolutionaire termen dramatische versnelling heeft geleid tot een unieke situatie. Voor het eerst in de evolutie heerst er een soort op aarde die geen concurrentie kent. "Ecosystemen zijn altijd opgebouwd door een hele waaier aan soorten, elk met hun eigen rol. Nu voor het eerst is er door een enkele soort een systeem gebouwd dat ook alleen maar door leden van die soort wordt gerund."

Vermeij aarzelt niet op de vraag of dat erg is. "Dit zelfgeschapen ecologisch monopolie is zeer zeldzaam. Zo even gauw herinner ik me een monopolie van een boom in het Amazonegebied. Die had mieren om zich heen die elke concurrentie voorkwamen. Totdat er toch bomen konden groeien die uiteindelijk het zonlicht van die monopolieboom wegnamen.

"De concentratie van macht bij een soort is nu alom aanwezig. Het doet zich gelden op elke bewoonbare plek op aarde. De verdeling van de hulpbronnen is eenzijdig. Er is geen tegenspraak, dus ook geen kans op correcties van foute handelingen. Zo zie je een enorme druk op ecosystemen door de groei van de bevolking en de steeds grotere vraag naar hulpbronnen. Die groei kan niet doorgaan, tenminste niet op aarde. Door gebrek aan concurrentie kunnen andere soorten zich niet aanpassen. Ze worden bedreigd met uitsterven."

Als het gaat om oplossingen ziet Vermeij twee mogelijkheden. "We laten het gebeuren en gaan af op een catastrofe. Dat wil niet zeggen dat we afstevenen op een grote klap. Zoiets duurt miljoenen jaren. We zijn nog lang niet uitgeroeid. We kunnen ook actie ondernemen, maar ik moet zeggen dat dat niet mijn sterke kant is. Schelpen laten wel zien hoe een duurzaam ecosysteem en dus ook duurzame economie in elkaar zit. Ik zou zeggen: probeer een economisch systeem te ontwikkelen waarin groei niet voorop staat. Een systeem ook waarin de hoge sociale status van steeds meer consumptie wordt omgebogen in een consumptie die bijdraagt aan kwaliteit van leven."

In het nieuwe door Marianne Thieme samengestelde boek Meer! wordt een poging gedaan om de klassieke denkpatronen ten aanzien van de huidige crises te doorbreken. Het financieel-economisch denken is te dominant. We zitten gevangen in de logica dat steeds meer geld verdiend moet worden, aldus Thieme. Groei is de heilige graal van politiek en economie. Het boekje bevat 15 essays van voor het merendeel nieuwe denkers.

Marianne Thieme (red.): Meer!, uitgegeven bij Jan van Arkel, euro 14,95.

'Schelpen passen zich aan hun vijanden aan', aldus Geerat Vermeij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden