Schelm Orlando speelt met zijn/haar eigen illusie

Maria Kraakman is groots als de androgyne Orlando. ( FOTO SANNE PEPER) Beeld
Maria Kraakman is groots als de androgyne Orlando. ( FOTO SANNE PEPER)

’Orlando’ van Toneelgroep Oostpool. Tournee t/m 22/12, www.toneelgroepoostpool.nl

Orlando stapt van buiten het kaalgeslagen toneelvlak op, dwars door tijd en ruimte. Hij is daar gewoon, bijna achteloos door de achterdeur gepiept.

Hij? Orlando is een wonderbaarlijke held, die zich niets aantrekt van tijd en geslacht. Orlando wordt wel ouder, maar doet daar drie eeuwen over en gaandeweg ondergaat hij een ingrijpende transformatie: hij wordt zij. Zomaar als hij wakker wordt, alweer even achteloos; zijn persoonlijkheid blijft immers hetzelfde. En trouwens... de mooie benen had hij er toch al voor.

Voor schrijfster Virginia Woolf diende dit gegeven als vehikel voor een spannende verkenning rond androgynie en biseksualiteit. ’Orlando: een biografie’ (1928) was Woolfs liefdesbetuiging aan Vita Sackville-West, die in travestie hartstochtelijke relaties met vrouwen onderhield. Maar het was ook een vingeroefening om grenzen te slechten tussen fictie en non-fictie; een beeldende trip rond transgender en trans-genre, vol bespiegelingen over sociale mores, kunst en het schrijverschap.

Toneelgroep Oostpool brengt het verhaal zowel als spannende schelmenroman, als gelaagde poëtische innerlijke queeste. De talloze ontmoetingen die Orlando heeft, de avonturen die hij/zij beleeft, worden in dubbelrollen door het ensemble met kolderiek bombast uitgespeeld, in een explosie van spelplezier. En er komt nogal wat op Orlando’s pad: een lijdzame koningin die valt op de van jeugd zinderende Orlando, de nuffige aartshertog die gruwelijk verveelt, en ten slotte de gevonden liefde, die ook weer uit moet varen.

Parafraseringen geven ruimte aan poëtische beschouwing, wat de relativerende spelstijl enorm verdiept. Maria Kraakman speelt Orlando fantastisch: androgyn en mysterieus; Orlando ondergaat het voortleven zonder verzet – hij/zij ís er gewoon, in steeds een andere situering. Kraakman schakelt moeiteloos en betuigt zich even groots in drama als komedie, tussen intens en luchtig.

De gelaagde vertelwijze krijgt verder vorm door de intelligente bewerking van Joeri Vos. Hij heeft een extra laag ingebouwd die – in de geest van Woolf – vragen stelt bij het genre toneel als zodanig. A la Pirandello wordt er in geestige terzijdes continu aan de haal gegaan met de werkelijkheid. Kijken we naar het stuk Orlando, of naar mensen die Orlando spelen? Tot komische ergernis van medespelers: „Ja, en nu doorbreek je dus de illusie!”

Soms wat té, als Kraakman (als zichzelf) ons meedeelt na afloop huilend op de fiets naar huis te gaan, in een navelstaarderige uitbarsting van frustratie over het feit dat haar werk altijd wordt beoordeeld. Maar over het algemeen blijft de complexe structuur helder, de verdienste van regisseur Marcus Azzini die de spanningsboog bijna tweeënhalf uur strakgespannen houdt.

Aan het slot filosofeert Orlando: „Het leven? De kunst? Het ene omzetten in het andere? Wat vreselijk moeilijk!” Oostpool heeft een geslaagde poging gedaan, Orlando blijft nog lang door het hoofd waren.Sander Hiskemuller

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden