Scheidsrechter, historicus, vredestichter: dat is wel veel

Herstel en behoud van vrede op de Balkan. Dat had de VN-Veiligheidsraad op het oog met de oprichting van het Joegoslaviëtribunaal in 1993. Maar na de vrijlating van vijf hoofdrolspelers vorige maandis verzoening in de regio verder weg dan ooit. Is het tribunaal mislukt?

Laten we ook niet overdrijven, waarschuwt Florian Bieber. Het is niet alsof Albanezen, Serviërs en Kroaten op het punt stonden elkaar huilend in de armen te vallen, in een Balkanvariant op het tv-programma 'Het Familiediner', en dat door het optreden van het Joegoslaviëtribunaal de limousine toch leeg aankomt bij het restaurant.

De recente uitspraken hebben het echter ook niet waarschijnlijk gemaakt dat zo'n verzoeningsmaal er op korte termijn alsnog komt, constateert Bieber, hoogleraar Zuidoost-Europese Studies aan de Universiteit van Graz. De (onverwachte) vrijspraak van twee Kroatische generaals en de (minder verrassende) van drie Kosovo-Albanezen van betrokkenheid bij misdaden tijdens de Balkan-oorlogen eind vorige eeuw, hebben overal hetzelfde effect: nationalisme wint, in een verongelijkte variant in Servië, in een triomfantalistische in Kroatië en Kosovo. Niet bepaald een atmosfeer waarin toenadering gedijt.

Bijna twintig jaar na de oprichting van het Joegoslaviëtribunaal is dat -voorlopig, nog niet alle processen zijn afgerond - een sombere constatering. Resolutie 808, waarmee de Veiligheidsraad in februari 1993 de aanzet gaf tot de oprichting van het Joegoslaviëtribunaal, noemde immers expliciet herstel en behoud van vrede als doel. "Een gewaagd experiment", noemt Bieber dat nu, "om de politieke leiders in ex-Joegoslavië zover te krijgen de oorlog te stoppen door te dreigen met vervolging." Het waren de donkerste maanden van de oorlog in Bosnië, maar tot militair optreden was de internationale gemeenschap niet bereid. Het Joegoslaviëtribunaal werd een soort ingrijpen zonder echt in te grijpen. Het werkte niet. Srebrenica, de uittocht van Serviërs uit Kroatië, de ellende in Kosovo, het moest allemaal nog komen. Geen van de politieke en militaire leiders, vermoedt Bieber, heeft het idee gehad dat ze zich echt zouden moeten verantwoorden. De vrede kwam er pas nadat er, toch, bommen waren gegooid.

Misschien had dat tot enige bescheidenheid moeten leiden. Maar toch kreeg het Joegoslaviëtribunaal in de jaren daarna een functie toebedeeld die verder reikte dan het bestraffen van individuen die oorlogsmisdaden hebben gepleegd. "De theorie is dat via rechtszaken een aantal onbetwistbare feiten kunnen worden vastgesteld. Die kunnen dan zorgen voor een gedeeld, gemeenschappelijk verhaal hoe een gewelddadig conflict, een oorlog is ontstaan", zegt Jelena Subotic, docent politieke wetenschappen aan de Georgia State University in Atlanta.

Zo wordt, aldus de almaar uitdijende literatuur over transitional justice, recht gedaan aan de slachtoffers, die hun trauma's kunnen verwerken. Het toont dat er geen vrijbrief is voor misdaden. En het vastleggen van wat er is gebeurd en wat tot misdaden heeft geleid, geeft een samenleving de kans te leren van het verleden en nieuwe ontsporingen te voorkomen. Het tribunaal dus als scheidsrechter, historicus en vredestichter ineen.

Het Joegoslaviëtribunaal wílde die rollen ook graag spelen, zegt Subotic, die in haar boek 'Hijacked Justice' de effecten van het hof in de landen van ex-Joegoslavië uitvoerig analyseert. "Het opzetten van dit soort gerechtshoven is enorm duur. Een manier om dat te verantwoorden, is te beloven dat je brede, langdurige veranderingen kan bewerkstelligen." En die kans leek te komen, toen niet langer alleen 'kleine vissen' voor de rechters verschenen, maar ook - toch - voormalige politieke en militaire leiders op het vliegtuig naar Den Haag werden gezet.

De Nederlandse advocaat Misha Wladimiroff zag van nabij wat dat in de dagelijkse praktijk betekende. Hij was adviseur in het proces tegen Slobodan Milosevic, voormalig president van Servië en zeg maar rustig de grootste vangst van het tribunaal. In juni 2002, vier maanden na de start van het proces, sprak hij in Trouw zijn verbazing uit over de opstelling van de aanklagers, die voortdurend met de rechters ruzieden over de hun toegemeten tijd. Waarom is het nodig, vroeg hij zich af, om precies te weten wat er in zestig dorpen tot in detail is gebeurd. De aanklagers lijken alles te willen 'vastleggen wat heeft bewogen', constateerde hij: "De aanklager wil de geschiedenis herschrijven. Maar daar is een strafproces niet voor. Het gaat erom genoeg bewijsmateriaal te verzamelen om tot een veroordeling te komen."

Tien jaar later zijn de conclusies van Jelena Subotic en Florian Bieber hetzelfde. "Een rechtbank kan alleen beslissen over de verantwoordelijkheid van een individu. Maar oorlogsmisdaden van een context voorzien en uitmaken wat ze betekenen, dat moeten anderen doen", zegt Bieber.

Er is nog niet het begin van overeenstemming over een verhaal van de oorlogen die de ondergang betekenden van Joegoslavië. Bieber: "Kroaten en Albanezen zeggen nu: wij hebben een rechtvaardige oorlog gevoerd. En Serviërs zien zich bevestigd in het verhaal dat hun slachtoffers opnieuw niet tellen." De paradox: "In de zaak tegen de twee Kroatische generaals hadden twee van de vijf rechters een heel afwijkend oordeel, dat ze ongewoon stellig hebben verwoord. Hadden ze nog een rechter van hun gelijk weten te overtuigen, dan was de uitspraak heel anders geweest. Maar weinig kans dat de Kroaten hun mening over de oorlog dan en masse en meteen hadden bijgesteld".

Van het tribunaal is meer verwacht dan het waar kan maken, het heeft meer beloofd dan het heeft kunnen doen. Is het daarmee mislukt? Die conclusie wil Subotic noch Bieber trekken. Er zijn mensen de gevangenis ingegaan voor zware misdaden, er zijn belangrijke uitspraken gedaan, bijvoorbeeld over verkrachting als oorlogsmisdaad, er zijn onweerlegbare feiten vastgesteld. "Dat er 8000 jongens en mannen in Srebrenica zijn omgekomen kan alleen in heel extreme hoek nu nog worden ontkend", zegt Bieber.

Subotic wijst op de meest recente vonnissen. "De rechters zeiden: er zijn misdaden bewezen, niet de betrokkenheid van de mensen die hier voor ons stonden. Maar dat materiaal over de misdaden is er dus, daarmee kan worden verder gewerkt."

Dat zal echter in de regio zelf moeten gebeuren, het tribunaal is met zijn laatste processen bezig. Maar daar ligt ook meteen het probleem. "Dat het tribunaal zo'n belangrijke rol voor zichzelf heeft kunnen opeisen komt natuurlijk ook doordat er in de regio zelf zo weinig aan zelfonderzoek is gedaan", aldus de in Belgrado geboren Subotic. Schoon schip maken na een gewelddadig conflict kan niet door één rechtbank ver weg, waarvan ook nog eens de belangrijkste medewerkers de talen van de regio niet spreken. "Je kunt daar honderd misdadigers veroordelen, maar als de media niet berichten over wat er in de rechtszaal is gebeurd en kinderen op school blijven leren dat het prima is wat die mensen hebben gedaan, wordt de samenleving daar niet veel beter of veiliger van", vat Subotic de beperkingen samen.

Er moeten rechtszaken worden gevoerd in de landen van de regio zelf, waarheids- en verzoeningscommissies komen, excuses aangeboden, historisch onderzoek gedaan, herstelbetalingen verricht, herdenkingsdagen ingesteld. Het vergt, kortom, een hele reeks pijnlijke processen om het verleden onder ogen te zien. Bieber: "Het echt in het reine komen met het verleden moet in de regio zelf gebeuren. Dat kan niet van buitenaf worden opgelegd."

Joegoslaviëtribunaal
De aanklagers van het Joegoslaviëtribunaal vaardigden eind 1994 hun eerste aanklacht uit tegen de Bosnisch-Servische kampbewaarder Dragan Nikolic. Het eerste proces begon in 1995, eveneens tegen een Bosnische Serviër, Dusko Tadic. In totaal werden 161 mensen afkomstig uit ex-Joegoslavië aangeklaagd. Tegen 33, onder wie Ratko Mladic en Radovan Karadzic, lopen de zaken nog. In 128 gevallen is het proces in Den Haag afgerond: 15 mensen werden vrijgesproken, 64 veroordeeld, in 20 gevallen werd de aanklacht ingetrokken, van 13 mensen werd het proces overgedragen aan een rechtbank in de regio en 16 mensen stierven voor of tijdens het proces.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden