Scheepsramp Le Joola / Vechten tegen de laksheid

Hoeveel lijken er precies in Le Joola liggen, is niet zeker. De regering van Senegal houdt het op 1034. Andere schattingen spreken van vijftienhonderd of zelfs tweeduizend. Zeker is wel dat Roel en Lisette Arendshorst uit Groningen aan boord waren toen het eind september verging. Sindsdien ijvert hun familie onvermoeibaar om het schip te lichten en de lichamen te bergen. Vruchteloos - tot dusver.

,,Voorzitter, vier weken geleden vroeg ik steun voor de berging van de honderden slachtoffers van de grootste scheepsramp in Afrika, de gezonken Le Joola voor de kust van Senegal. Nog steeds is er niets gebeurd. De Commissie heeft laten weten dat er religieus verzet van de Senegalezen zou zijn tegen berging, dat het bergen van de lichamen technisch moeilijk is en dat President Wade een zeemansgraf zou verkiezen boven berging...''

Dat schreef europarlementariër Max van den Berg op 18 november. Inmiddels is het bijna een maand later. In die maand is er niets gebeurd. Het wrak van Le Joola ligt nog altijd op de bodem van de Atlantische oceaan.

Nou ja, niets gebeurd... Marnix Arendshorst en zijn tweelingzus Alette (31) hebben de blaren op hun tong gepraat om voor elkaar te krijgen dat het schip gelicht wordt en de honderden dode lichamen die erin zitten worden geborgen - waaronder die van hun oudere broer en zus, Roel (34) en Lisette (32). In Frankrijk, waar de scheepsramp achttien slachtoffers vergde, is een vergelijkbaar media-offensief gaande - dat tot in de eerbiedwaardige Le Monde Diplomatique reikt. Akkoord, in Spanje (drie slachtoffers) en België (1) is het rustiger. Maar in Senegal, waar de meeste slachtoffers vandaan kwamen, is de woede groot. Afgelopen zaterdag liep een demonstratie van nabestaanden in de hoofdstad Dakar uit op tien arrestaties en drie gewonden. Eerder al eisten de Senegalese nabestaanden gevangenisstraf voor de verantwoordelijken van de ramp: de mensen die toelieten dat de veerboot mudvol werd geladen met passagiers, en slecht beladen. Zodat het schip tijdens een storm op de avond van 26 september in het bestek van een paar minuten kapseisde, terwijl de hulp pas vele uren later op gang kwam.

Gisterenmiddag deed Max van den Berg in Straatsburg opnieuw een poging. Tijdens het vragenuurtje voor humanitaire zaken - hoezo verkokering - deed hij de prikkelende oproep aan de Europese commissie om ,,in bijzondere situaties ook eens bijzonder leiderschap te laten zien''. Maar het is niet de gewoonte dat je op vragen die je tijdens dat vragenuurtje stelt, meteen antwoord krijgt. Sterker, op zijn tweede ronde vragen, van half november, ontving Van den Berg tot dusver evenmin antwoord.

Het is vechten tegen de laksheid, zegt Marnix Arendshorst. Tegen de drogredenen - soms van pseudo-religieuze, soms van tergend bureaucratische aard. Zo beweerde de Europese Commissie in z'n eerste antwoorden aan Van den Berg in ernst, dat het om religieuze redenen oppassen geblazen zou zijn met de berging van slachtoffers. Alsof islamitische nabestaanden iets anders willen dan christelijke - alsof die niet ook gewoon willen dat hun geliefden een echte laatste rustplaats krijgen.

Marnix Arendshorst: ,,Die lezing van de commissie is onzin. We zijn in november naar Senegal geweest en we hebben daar met tientallen andere nabestaanden gepraat. Die willen, net als wij, niets liever dan dat dat schip wordt gelicht, dat de lichamen worden geborgen. Ook die mensen willen echt en waardig afscheid kunnen nemen van hun familieleden.''

Ze zijn naar Senegal geweest en hebben er een boottocht gemaakt naar de plek waar Le Joola op de bodem ligt, twintig meter onder water. Ze hebben er bloemen gestrooid. Rouwverwerking, zou je denken. Ze hebben in Nederland een herdenkingsbijeenkomst georganiseerd. Sterker nog: twéé herdenkingsdiensten - eentje in hun ouderlijke woonplaats Hardenberg en eentje in Groningen, waar Roel en Lisette na het afstuderen waren blijven wonen. Maar desondanks is de geschiedenis niet af, niet klaar, ,,niet echt'', zoals Marnix zegt. Zolang Roel en Lisette op de bodem van de Atlantische oceaan liggen, slagen Marnix en Alette er niet in te rouwen.

De bureaucratische drogreden is, voor wie er met afstand naar kijkt, bijna komisch. Berging van Le Joola kost, schatte Smit International, 2,9 miljoen euro. Dat is op zich beduidend minder dan de berging van de Russische onderzeër Koersk heeft gekost, want die beliep 65 miljoen dollar. Dat een arm land als Senegal geen 2,9 miljoen euro heeft, is ook Marnix en Alette Arendshorst duidelijk - maar Senegal zou internationale steun kunnen krijgen. Bijvoorbeeld, omdat er 26 slachtoffers uit zes Europese landen te betreuren zijn (van een Noor en een Zwitser is het lichaam wel teruggevonden), steun van het Europese Ontwikkelingsfonds. Daar zit bijna 210 miljoen euro in, en een gedeelte daarvan is bedoeld voor noodhulp. Maar dat potje, schrijft staatssecretaris Van Ardenne (ontwikkelingssamenwerking) in antwoord op vragen van PvdA-kamerlid Koenders, wordt alleen ingezet als er sprake is van 'levensbedreigende omstandigheden'. Marnix Arendshorst: ,,Blijkbaar moet je dus nog in leven zijn om aanspraak te maken op geld uit die pot. Het is niet toegankelijk voor mensen die al dood zijn.'' Maar vlot somt hij een paar redenen op waarom je het lichten van de Le Joola wel degelijk onder noodhulp zou kunnen laten vallen. Ten eerste, omdat het wrak in de weg ligt voor de vissers, en het dus voor hen gevaar oplevert. Ten tweede, omdat de veerboot de enige verbinding was tussen het zuiden van Senegal met de hoofdstad, en de economie in het zuiden dus op z'n gat ligt nu er geen veerboot meer is - en ook niet kan komen, omdat dat wrak in de weg ligt.

De slachtoffers bestonden voor een fink deel uit studenten die aan het einde van de zomervakantie teruggingen naar Dakar, naar de universiteit. Arendshorst: ,,De toekomst van het land, het kader van morgen, zat op die boot.''

En Roel, en Lisette.

Eigenlijk had Roel met zijn vriendin Karin naar Senegal zullen gaan. Voor hem was het een zoveelste keer. Voor Karin zou het een tweede keer zijn geweest. Lisette was er nog nooit geweest. Roel en Lisette deelden een hobby: ze waren allebei volslagen dol op de muziek van West-Afrika. Dat begon al tijdens hun tienerjaren, toen als eerste Lisette die muziek ontdekte. Ze besmette er Roel mee. Al hun passie ging er in zitten. Marnix Arendshorst: ,,Ze studeerden, ze studeerden af, ze kregen allebei een baan. Maar daar hoorde je ze nooit over; dat werk deden ze gewoon. Hun werkelijke passie lag in de muziek.''

Lisette, overdag juridisch beleidsmedewerker bij de milieu-afdeling van de provincie Groningen, was 's avonds dj in Vera, het muziekcentrum in Groningen dat bij kenners faam geniet: als een bepaald genre 'wereldmuziek' vandaag bij de massa's beroemd wordt, dan kun je er zeker van zijn dat-ie een paar jaar eerder al in Vera is gespeeld. Roel, inmiddels een bedrijfskundige die bij de Rabobank in de communicatie werkte, was als student al naar Senegal geweest voor antropologisch onderzoek: welke invloed had de 'oude' Senegalese muziek op de 'nieuwe'? Geen gebruikelijk onderwerp voor een student bedrijfskunde, nee. Maar Roel had de antropologen van de VU, die een onderzoekersplaats vrij hadden, weten te overtuigen dat hij voor dat onderzoek de geschikte figuur was.

Marnix Arendshorst: ,,Roel had honderden cassettebandjes met opnames van Senegalese muziek. En als je bij Lisette in haar platenverzameling keek, kwam je misschien één naam tegen waarvan je wel eens had gehoord. Lisette verzamelde niet alleen Senegalese muziek, trouwens. Maar alle muziek die ze had, of die nu uit China kwam of uit de Cariben, had iets gemeen. Een bepaald verlangen, een bepaalde weemoed. Noem het Sehnsucht''.

Karin had niet zoveel zin om nog es mee te gaan naar Senegal. Dus vroeg Roel aan Lisette of zij misschien zin had. Hij had de boottocht over zee, van het zuidelijke Casamance-gebied, over zee langs Gambia naar het noorden en zo naar Dakar, al eens eerder gemaakt: in 1990, op de eerste vaart van Le Joola. Nu wilde hij zijn zus die prachtige tocht laten zien.

In Nederland hoorden de ouders Arendshorst voor het eerst op het NOS-journaal van de scheepsramp. Marnix was net aan het opknappen van een motorongeluk en logeerde bij vrienden. Daar kreeg hij een telefoontje van de vriend van Alette: ,,Heb je het nog niet gehoord? Er is een schip vergaan voor de kust van Senegal. Roel en Lisette zitten er misschien op.''

Opbellen naar de ambassade. Arendshorst, zegt u? Ja, die naam staat op de passagierslijst. We hebben hier ook een lijst met namen van geredde mensen. Daar zie ik die naam niet op.

,,We hadden een hechte band'', zegt Marnix Arendhorst. ,,We scheelden maar een paar jaar, maar ze waren onze grote broer en zus. Alette, Roel en Lisette zagen elkaar vaker omdat zij alledrie in Groningen woonden, en ik in Amsterdam. Vooral Alette en Lisette zagen elkaar vaak sinds Alette een dochtertje heeft, die is twee nu. Ja, hoe waren we. Een hechte familie, graag in elkaars gezelschap. Niet erg gehecht aan spullen. Geen merkkleding-mensen. Roel was m'n grote broer. Van heel vervelend tot heel leuk was hij dat. Voor ze naar Senegal vertrokken, logeerden ze hier in Amsterdam. Ik was die dag jarig. We moesten vroeg opstaan. Ik kom onder de douche vandaan en Lisette feliciteert me met m'n verjaardag. Roel ligt nog op de bank en feliciteert me helemaal niet. In plaats daarvan zegt-ie: 'Wat kan jij lang douchen zeg, je bent waarschijnlijk de schoonste man van Amsterdam'. Zo was Roel.''

,,Ze zijn er nog. Enerzijds voel je een leegte; alsof je zelf voor een gedeelte niet meer leeft. Een deel van mijn leven bestaat niet meer. Dat ligt daar op de zeebodem. Vóór 27 september hield ik me nooit bezig met de dood. Anderzijds zijn ze er nog, heb je ze bij je, bestaat 'dood' blijkbaar niet echt. Je beluistert een gesprek in de trein en je weet: als ik dat aan Roel vertel, moet hij ook lachen. Je ziet in een Chinees winkeltje iets ontzettend kitscherigs en je weet: dat zou Lisette fantastisch vinden. Gisterenavond gaf Calexico in Vera een concert. Dat is een Amerikaanse band die bijzondere muziek speelt. Lisette kende die mensen goed. Ze gaven dat concert ter nagedachtenis. Ik heb de hele avond het gevoel gehad dat Roel en Lisette er bij waren.''

Niet alle schepen die vergaan, worden gelicht. Hoezeer Max van den Berg Le Joola gisterenmiddag in Straatsburg ook aanduidde als ,,de Afrikaanse Titanic'', de menselijke resten in de echte Titanic zijn ook nooit geborgen. Die van de Estonia, de veerboot tussen Tallinn en Stockholm die in september 1998 zonk, met 852 doden als gevolg, evenmin. Maar in het geval van de Estonia was dat omdat de Estonia dieper ligt (negentig meter) en de kosten (driehonderd miljoen dollar, volgens het Zweedse dagblad Dagens Nyheter) aanzienlijk hoger zijn.

In Le Monde Diplomatique oppert de Senegalese schrijver Boubacour Boris Diop dat er nog een andere, verborgen reden is waarom Senegal treuzelt om, voor de zoveel goedkopere berging van Le Joola, internationale hulp te vragen ('en alleen dan kunnen we iets doen', is kort samengevat het Nederlandse regeringsstandpunt). Zou je het schip lichten, dan zou je er achter komen dat er nog meer passagiers aan boord waren dan de 1054 waar Senegal het tot dusver op houdt. Volgens Diop konden het er weleens tweeduizend zijn. Voor de Senegalese president Wade is het electoraal niet best wanneer klaarhelder wordt hoe groot de ramp eigenlijk is.

Marnix Arendshorst: ,,Ik hoor minister De Hoop Scheffer praten over 'betrokkenheid'. Ik hoor premier Balkenende praten over 'respect'. Hier is een mogelijkheid om zowel betrokkenheid als respect te tonen: bel Wade en dring er op aan dat Le Joola wordt gelicht. En het is nog niet eens duur ook. Sinds drie maanden bevinden alle nabestaanden van Le Joola zich in een absurde situatie: ze moeten verdedigen dat ze hun geliefden terug willen. Stel je voor dat de trein van Amsterdam naar Groningen zou verongelukken. Zou je de lichamen dan langs de spoorbaan laten liggen omdat dat geld kost?''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden