Scheel, sinister, hilarisch

Lachen om Hitler? Dat kan in de voorstelling van een bijzonder poppentheater.

Deze 'Hitler' is, eerst zonder snor, een ijdele acteur die weigert die rol te spelen. Maar als ik hem de snor opplak, dan ís-ie Hitler. En komt er een totale omslag. Dan zitten we opeens in de bunker, waar Hitler en zijn getrouwen hun laatste dagen doorbrachten.''

Poppenspeler Neville Tranter zit in de laatste repetitie- en try-out-fase van zijn nieuwe voorstelling 'Schicklgruber, alias adolf hitler'. In de kleedkamer heeft hij zojuist uit een grijze stoffen zak de titelfiguur tevoorschijn gehaald. Het is fascinerend hoe deze, met Tranters arm als ruggengraat en wat minieme bewegingen van kop en mond, onmiddellijk tot leven komt. Huiveringwekkend echt zodra Tranter het snorretje boven de lippen drukt: ,,Het is een gevoelig thema. Ik moest een ingang vinden om dat te introduceren zonder dat het meteen loodzwaar werd. Er moest gelachen kunnen worden. Ik heb destijds vier heel verschillende schrijvers gevraagd een scène te schrijven. Het mocht absoluut over the top gaan. Het is zo erg allemaal. Bikkelharde humor is nodig om dat over te brengen. De Groningse schrijver Jan Veldman had dat. Toen ik die scènes als proef speelde in het Amstelveense Poppentheater had Theo Fransz, die mij al getipt was als regisseur, daar ook meteen affiniteit mee.''

Voor mij, 47 jaar en opgegroeid in Australië, was Hitler iemand die het gezicht van Europa had veranderd, maar zelf had ik er niets mee. Ik heb wel altijd historische onderwerpen gehad, maar uit een ver verleden, nooit van dichtbij. Ook heb ik vaak met monsters - 'Frankenstein', 'Macbeth' - op het toneel gestaan. En ja, dit is ook een monster.''

Sinds Neville Tranter vijfentwintig jaar geleden met zijn Stuffed Puppet Theatre in Nederland neerstreek, heeft hij zich ontwikkeld tot een poppenspeler van wereldformaat met een heel eigen stijl.

Hij baseert zich voornamelijk op klassieke thema's en speelt, in binnen- en vooral buitenland, uitsluitend voor volwassenen. Hij is bespeler en tegenspeler tegelijk van zijn vaak manshoge poppen met immer zeer expressieve koppen.

Hij heeft de gave die magische sfeer te scheppen die je in de poppen doet geloven als volwaardige karakters. Elk met een eigen motoriek en typerende mimiek, die dicht langs het karikaturale schuren. Juist dat maakt hun verschijning zo adembenemend plastisch.

Opvallend aan de Hitler en de Goebbels in 'Schicklgruber' is hun wat sinistere uitstraling en hun schele uitkijk. ,,Die glimmende bal in het midden van het ene oog'', zegt Tranter, ,,drukt sluwheid uit, en die andere in de ooghoek staat voor wantrouwen. Zo krijg je in één oogopslag een dubbelbeeld van hun karakter. Dat maakt hen interessanter en gevaarlijker.''

,,Er zit in de hele voorstelling geen enkel nazi-symbool. Twee jaar geleden moesten wegens klachten hakenkruisen op posters van een Britse theatersolo 'Adolf' worden afgeplakt. Ik wilde perse niet dat zoiets nu zou gebeuren. Dat zou de aandacht afleiden. Om diezelfde reden heb ik het stuk niet 'Hitler' genoemd, maar 'Schicklgruber' (met de 'alias'-toevoeging), naar de vroegere boerse familienaam, die door Hitlers vader al was veranderd. Om te herkennen waar het over gaat, heb je nazi-symbolen niet eens nodig. Kijk, dit jongetje in z'n lichtbruine pakje en de rode band om zijn arm: dat associeer je toch zo met de Hitlerjugend.''

Het stuk speelt op de dag van Hitlers verjaardag, die Tranter symboliseert in een reusachtige knalrode taart: ,,Verder is iedereen in grauwe, donkergrijze kleuren gekleed. Eva Braun als eeuwige bruid in het zwart met alleen een witte sluier. Iedereen wacht op de dood, hoe men ook z'n best doet dat te ontkennen. De enige kleurrijke figuur is de Dood: voor hem is het echt feest!'' Tranter laat zien hoe de Dood tussen de starre, beenloze geüniformeerden heel soepel en dansant kan bewegen met een hals die als bij een vogel om zijn eigen as kan draaien: ,,Zelf speel ik Heinz Linge, Hitlers adjudant, hier bediende van iedereen. Hij is het centrale personage. In zijn kop - hij heeft het in werkelijkheid overleefd - komt alles weer tot leven. Zijn drama is, dat hij degenen voor wie hij moet zorgen ook moet doden, namelijk de zes kinderen - vijf meisjes en een jongen - van Goebbels.'' Uit een zak haalt Tranter vijf bijna identieke meisjesfiguurtjes, in afnemende grootte, met witte jurkjes en verbaasde ronde mondjes: ,,Zij zijn de onschuld, als tegenwicht van al het kwaad. Zij staan voortdurend op de achtergrond als stille getuigen.''

,,'Schicklgruber' is mijn meest toegankelijke stuk tot nog toe. Misschien omdat de tekst zo hilarisch is. Dat is heerlijk spelen. Hoe brutaler, hoe schrijnender de dreiging van buiten nu en dan voelbaar wordt. Juist met poppen kun je een publiek ontvankelijk maken voor zo'n zwaar thema. Dat zit 'm in het primaire. Spontaan, en sterker dan mensen, kunnen poppen daardoor op gevoelens werken, ontroering teweegbrengen. Het wordt menselijker, zou je kunnen zeggen. Het maakt zo'n stuk universeler dan alleen een verhaal over Hitler in de bunker. Het gaat over mensen in een extreme situatie.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden