Scheef, verzakt en eeuwenoud: elke zerk vertelt een verhaal

reportage | Begraafplaats in Tiel is een van de drie kanshebbers op de Gouden Terebinth

Sjorren aan een scheefgezakte grafsteen, wat is daar leuk aan? Begraafplaats Ter Navolging in Tiel ligt er troosteloos bij, op deze natte, kille middag. Toch loopt Jan Hogendoorn - boer en geschiedenisfreak - over van enthousiasme. "Daar ligt een notaris", wijst hij op een zerk in de modder. "Die moet nog worden rechtgelegd."

Dat geldt voor meer zerken. Op het eerste oog is de Tielse dodenakker, op een steenworp afstand van het treinstation, een wanordelijk park, met vervallen tombes en stukken steen schots en scheef in de modder. Maar het herstel is in volle gang. Vrijwilligers als Hogendoorn haalden stenen onder de distels vandaan, maakten opschriften weer leesbaar, ontdeden ijzerwerk van roest en schilderden hekjes.

Deskundigen assisteerden bij het tillen van zware afdekplaten. Nu hij hun techniek heeft afgekeken, wil Hogendoorn zelf aan de slag, met behulp van een bok. Dit jaar verwacht hij twintig grote monumenten op te knappen en evenzoveel verzakte zerken te liften. "Ik weet nog tal van stenen te liggen, maar ik moet me inhouden, we kunnen niet alles tegelijk."

Hogendoorn is bestuurslid van de Stichting tot Instandhouding van Historische Begraafplaatsen in Tiel en Omstreken, een van de drie kanshebbers om vandaag de eerste Gouden Terebinth te winnen. De stichting is in 1998 opgericht, uit protest tegen het voornemen van de gemeente om een deel van de graven te ruimen voor het verleggen van een weg.

"Binnen twee dagen waren de grafstenen weggehaald", vertelt buurtbewoner John Oldenburg, penningmeester van de stichting. "De begraafplaats was in 1970 gesloten, maar het is een mooie plek, een rustplaats in de stad, die willen we behouden."

Sinds de sluiting was de begraafplaats verloederd, vertelt secretaris Pierre van der Schaaf. "Er was een situatie van begeleid verval, ofwel laat ze daar maar verrotten. Stenen verzakten en grafkelders scheurden, je kon overal in kijken, er liggen hier duizenden overschotten en de knekels lagen voor het oprapen."

De stichting bracht "weer leven in de brouwerij", zoals Hogendoorn het zegt. Behoudens enkele bijzettingen was er na 1970 geen begrafenis meer geweest. Na de heropening in juni vorig jaar worden weer nieuwe graven uitgegeven, wat inmiddels twee keer is gebeurd. Ook is er een urnenmuur met een strooiveld voor de as na een crematie. Dat brengt extra geld binnen bij de stichting, die het beheer van de gemeente heeft overgenomen.

Ter Navolging is een rijksmonument, aangelegd in 1786 en daarmee de oudste niet-Joodse begraafplaats buiten de stadsmuren in Nederland. "De gelijknamige begraafplaats in Scheveningen is ouder, maar die ligt in een dorp", zegt Van der Schaaf met een lach. Landschapsarchitect Karen George Zocher (telg van een befaamd geslacht van tuinarchitecten) tekende in 1857 voor een flinke uitbreiding in Engelse landschapsstijl.

Ofschoon er ook 'gewone' stadsbewoners zijn begraven, geeft de begraafplaats vooral een beeld van de notabelen van Tiel: bestuurders, artsen, rechtsgeleerden. Landelijke beroemdheden liggen er niet, maar elke zerk vertelt zijn eigen verhaal, zegt Hogendoorn. Zo verwijst de Bijbel op het graf van Cornelis Hoekstra naar het beroep van deze dominee uit Paramaribo, die een couplet schreef voor het Surinaamse volkslied en overleed tijdens een bezoek aan zijn zuster in Tiel. De brokstukken van de grafsteen waaronder verre voorouders liggen van actrice Renée Soutendijk laten zien dat met de bewaarders van de Hervormde Kerk, die Ter Navolging eeuwenlang beheerden, niet te spotten viel: wie niet betaalde, verloor zijn rechten op een steen.

Dankzij de kerk is het archief van de begraafplaats wel piekfijn op orde, wat het herstel een beetje makkelijker maakt. De stichting hoopt de oude luister in een jaar of tien te herstellen, al heeft het ook wel z'n charme als er wat stenen scheef blijven liggen, zegt Hogendoorn.

Tweejaarlijkse prijs

De terebint, een terpentijnboom, geldt in het Midden-Oosten als symbool voor de dood. In Nederland koos de vereniging die ijvert voor behoud van funerair erfgoed voor De Terebinth als naam. Ruim 25 jaar na haar oprichting reikt de vereniging vandaag voor het eerst een tweejaarlijkse prijs - De Gouden Terebinth - uit aan een organisatie of persoon die zich voor dit erfgoed inzet. Behalve de Stichting tot Instandhouding van Historische Begraafplaatsen in Tiel en Omstreken zijn de gemeente Aalten en de Stichting Oude Groninger Kerken genomineerd. De winnaar ontvangt een wisseltroffee, een oorkonde en duizend euro, te besteden aan een funerair doel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden