Schatten evacueren is geen optie

Beeld uit 2003 van het koninklijk paleis van Hatra, in het noordwesten van Irak. Volgens Unesco heeft IS de stad deze maand verwoest.Beeld AFP

Het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden werkt aan een expositie over Nineve, de ruïnestad in het noorden van Irak die door IS is verwoest. Archeoloog Lucas Petit voelt zich machteloos.

Het is een wrange samenloop. Terwijl het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden een tentoonstelling voorbereidt over Nineve, wordt de ruïnestad in het noorden van Irak zelf verwoest. Met drilboren en hamers sloegen strijders van Islamitische Staat (IS) beelden en een toegangspoort aan gruzelementen. Ook de collectie van het Mosul Museum, met archeologische vondsten uit Nineve, is mogelijk geplunderd en vernietigd.

De tentoonstelling staat gepland voor het najaar van 2016. "Je weet niet hoe de wereld er dan uitziet. Maar we zullen uiteraard aandacht besteden aan de bedreigingen in crisisgebieden voor het erfgoed", zegt Lucas Petit, archeoloog en conservator van het Rijksmuseum van Oudheden (RMO).

Als student heeft Petit opgravingen gedaan in Syrië, waar het culturele erfgoed het net als in Irak zwaar te verduren heeft. Archeologische vindplaatsen en musea worden geplunderd, historische gebouwen en monumenten verwoest.

Petit zat destijds in het opgravingsteam van Tell Hammam al-Turkman. Dat is een grote nederzettingsheuvel, die vanaf 5000 tot 1200 voor Christus werd bewoond. Er is niet eens zo heel veel te zien, zegt Petit, maar toch is ook deze vindplaats waarschijnlijk geplunderd. Het zijn niet alleen de IS-strijders, ook de lokale bevolking doet eraan mee.

In tijden van oorlog is de schade voor het erfgoed vaak groot. Dat komt doordat de bezetter, in dit geval IS, de sporen van andere culturen en godsdiensten probeert uit te wissen. Petit: "Dat is verschrikkelijk en dan maakt het niet eens uit of het gaat om kostbare monumenten of replica's."

De beeldenstorm bezorgt de archeoloog een machteloos gevoel. "Het liefst zou ik er geen aandacht aan schenken, omdat dat precies is wat IS wil. Maar je kunt er niet omheen. Tegelijk is er niets tegen te doen. Tenminste niet daar. Het heeft geen zin om als een politieagent voor een archeologische vindplaats of museum te gaan staan."

Is het een optie om de topstukken te verplaatsen naar veiliger plekken?
"Dat is ook wel gebeurd. Stukken uit het museum van Mosul zijn naar het museum in Bagdad gegaan. Veel topstukken bevinden zich al lang niet meer in Irak. In de twintigste eeuw zijn heel veel kostbaarheden meegenomen door de buitenlandse opgravingsteams. Die schatten bevinden zich nu in onder andere het British Museum, het Metropolitan Museum in New York, het Louvre en in Berlijn. Later heeft regelgeving van Unesco een eind gemaakt aan het uitvoeren van erfgoed. Alles wat opgegraven wordt, blijft in het land van herkomst."

Kunstschatten in Syrië en IrakBeeld Rijksmuseum van Oudheden
Kunstschatten in Syrië (links) en Irak (rechts)

Cynisch gezegd zijn belangrijke kunstschatten gered doordat ze in het verleden door het Westen zijn geroofd. Zouden de grote oudheidkundige musea nu ook een veilige haven - maar dan wel een tijdelijke - kunnen zijn voor het erfgoed van Irak en Syrië?
"Dat kunnen ze wel willen, maar daar zal Bagdad geen gebruik van maken. Het British Museum heeft daar zoveel weggehaald, dat het vertrouwen in Bagdad ontbreekt dat ze de stukken die ze daar nu veilig zouden stellen, ooit terugkrijgen. Het Louvre, British Museum en het Metropolitan proberen wel het contact met Bagdad te versterken door samen te werken, maar het duurt nog een hele tijd voor het vertrouwen is hersteld. Ons museum is maar een kleine speler in deze wereld. Pas in 1991 stuurde het RMO voor het eerst een opgravingsteam naar het Midden-Oosten. Ik zie voor ons niet direct een rol weggelegd."

Er gaan verhalen dat IS niet alleen vernielt, maar ook kostbare stukken verhandelt.
"Ik heb geen enkel bewijs gezien van een georganiseerde handel. Dat geldt ook voor mijn collega's in het British Museum. Op de kunstmarkt zijn ook niet ineens veel voorwerpen uit Syrië en Irak opgedoken. Het is ook heel moeilijk om zo'n handel op te zetten, omdat er scherp op wordt gelet. Het is voor IS veel gemakkelijker om iets met olie te doen of een bank leeg te halen als ze aan geld willen komen."

Zijn alle stukken daar wel geregistreerd, zodat ze meteen worden opgemerkt als ze in de handel komen?
"Het is belangrijk dat stukken die worden opgegraven, meteen worden beschreven en gedocumenteerd. In Jordanië, waar ik sinds enkele jaren opgravingen doe, maak ik zo snel mogelijk van alle voorwerpen foto's en beschrijvingen. Ik hoop dat mijn collega's ook het belang daarvan inzien. Tot voor kort was dat niet gebruikelijk. Dan werd soms pas na twee jaar alles wat er opgegraven was vastgelegd.

De noodzaak van een goede registratie is recent nog aangetoond in Syrië. Daar zijn tientallen tot honderden dozen met archeologische vondsten van de vindplaats Tell Sabi Abyad waarschijnlijk geplunderd. Archeologen onder leiding van hoogleraar archeologie Peter Akkermans van de Universiteit Leiden graven daar sinds 1986. De dozen met vondsten lagen opgeslagen in depots in de stad Raqqa, die bezet is door IS. Volgens de universiteit was ongeveer een derde van alle vondsten bestudeerd. De rest moest nog onderzocht worden. Ook op de archeologische site zijn plunderaars gezien. De schade is nog niet bekend, maar die zou dramatisch kunnen zijn voor jarenlang archeologisch onderzoek."

Loopt de Nineve-tentoonstelling gevaar door de oorlog?
"Het is sowieso al moeilijk om bruiklenen uit Bagdad te krijgen, maar er is voldoende aanbod in de grote buitenlandse musea."

Er zijn veel belangrijke archeologische vindplaatsen in Syrië en Irak. Sommige zijn al verwoest, andere lopen mogelijk ook gevaar. Kun je stellen dat de bakermat van onze beschaving wordt bedreigd?
"Het is een achterhaalde gedachte dat in dit gebied alles uitgevonden is en over de wereld verspreid. Er zijn daar heel veel opgravingen verricht, waardoor het beeld is vertekend. In Zuidoost-Europa zijn nog veel oudere wielen van wagens gevonden. In China en Japan is ook vroeg aardewerk aangetroffen. In Afrika was er eerder ijzer dan in het Midden-Oosten. Op het gebied van de landbouw liepen ze hier wel voorop. Dat neemt niet weg dat het verschrikkelijk is dat het erfgoed van dit gebied wordt weggevaagd. Dat komt nooit meer terug."

U zegt dat de lokale bevolking ook meedoet aan plunderingen.
"Dat gebeurt helaas overal. Als de archeologen weggaan en er geen toezicht meer is, wordt er geroofd. Ergens begrijp ik het ook wel, want de mensen zijn vaak straatarm. Ik denk dat wij als archeologen veel meer moeten investeren in het informeren van de bevolking. Vaak denkt men dat we naar goud graven. We zullen duidelijk moeten maken dat we scherfjes zoeken om meer te weten te komen over hun erfgoed, waarop ze trots moeten zijn. In Jordanië wil ik daar echt in gaan investeren, door bijvoorbeeld scholen te bezoeken."

Is dat niet te idealistisch?
"Ik vind contact met de lokale bevolking heel belangrijk. Maar ik snap ook wel dat dit niet werkt in tijden van oorlog."

Beeld Mari
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden