Schatkamer van oude christelijke cultuur

In een eeuw tijd verminderde het aantal christenen in Turkije dramatisch. De resten van hun eeuwenoude cultuur zijn in Cappadocië te zien.

Cappadocië lijkt te zijn bedacht door een tekenaar van een stripboek. In werkelijkheid is dit wonderbaarlijke gebied in het centrum van Turkije ontstaan door een geologische driftbui van drie vulkanen, die veertig miljoen jaar geleden moeten zijn ontploft. De uitgespuwde lava vormde een enorme vlakte van zacht gesteente. Door erosie ontstonden de meest wonderlijke rotsformaties.

Mensen hebben daar later bijnamen aan gegeven, zoals 'de kameel', 'de madonna' of 'de schoorstenen'. Het is maar een willekeurige greep, de fantasie krijgt hier geen rust en je kunt er zelf gemakkelijk andere namen bij verzinnen. Het ongewone landschap lijkt ook uit te nodigen tot opmerkelijke uitspraken. "De winters zijn hier mild", vindt chauffeur Nahim bijvoorbeeld. "Het wordt hier dan ongeveer twintig graden onder nul." Bij de prachtige, in Cappadocië opgenomen film 'Wintersleep' van de Turkse regisseur Bilge Ceylan voel je als verwende kijker zelfs in de verwarmde bioscoop al de vrieskou in je tenen en vingers kruipen. Maar Nahim vergelijkt Cappadocië met het oostelijke bergland van Turkije, hoger dan de Alpen, waar het kwik in de winter gemakkelijk tot veertig onder nul kan zakken. "En dan heb je pas echt een probleem", zegt hij.

Wel mild is het herfstweer van Cappadocië. Het gebied is zo schitterend en tegelijk zo onwerkelijk dat je geneigd bent het niet serieus te nemen. Soms waan je jezelf in dat stripboek, dan weer wandel je in een levend schilderij van Van Gogh. Behalve een geologisch wonder is Cappadocië ook een schatkamer van oude christelijke cultuur. Holbewoners konden al in prehistorische tijden in het zachte gesteente hun woningen uithouwen. Later vervaardigden christenen hier honderden 'grotkerken', die ze voorzagen van fraaie wandschilderingen met bijbelse motieven en heiligengeschiedenissen.

Ze deden nog meer, zo ontdekten archeologen ruim vijftig jaar geleden. Onder de grond bleken enorme stelsels van gangen en andere ruimtes te zijn uitgegraven. Wanneer daarmee is begonnen blijft onduidelijk. Bij archeologische opgravingen geldt doorgaans dat de diepste laag ook de oudste is. Maar bij de 'onderaardse steden' van Cappadocië is het omgekeerd: hoe dieper hoe jonger. De onderste ruimtes dateren uit de christelijke periode, getuige bijvoorbeeld een ruimte met de plattegrond van een basiliek, zeventig meter onder de grond. Een bord bij de ingang waarschuwt hartpatiënten, maar vooral claustrofoben moeten hier wegblijven. Enige conditie is wel vereist in deze ingewanden van Cappadocië. Een gids die lange tijd in München woonde, blijkt op pensioengerechtigde leeftijd nog een ware atleet te zijn. Onvermoeibaar rent hij gebukt de nauwe spelonken door, met evenveel gemak van beneden naar boven als omgekeerd. Hij controleert of er geen tegenliggers zijn, want in deze smalle gangen kunnen twee mensen elkaar soms nauwelijks passeren, laat staan twee groepen.

In tijden van oorlog konden deze ruimtes hele bevolkingen herbergen. Zelfs de rook van hun vuren verried hen niet, want die trok in het poreuze gesteente en bereikte daardoor niet de oppervlakte. Tegenwoordig is het moeilijk voorstelbaar dat dit gebied het toneel is geweest van oorlogsgeweld. Alles ademt er vrede uit. Het is een onwezenlijk idee dat op maar enige honderden kilometers afstand in Syrië en Irak een duivelse godsdienstoorlog woedt. Toch was ook deze regio het toneel van een etnische zuivering met een religieuze achtergrond, en niet eens zo lang geleden. Honderd jaar terug vormden christenen nog een kwart van de totale bevolking van het gebied van het huidige Turkije. Nu is dat minder dan één procent. Ook uit Cappadocië verdwenen de christenen.

Turkije bevat nog wel veel christelijke overblijfselen. Behalve kerkgebouwen en kloosters zijn dat ook in rotsen uitgehouwen kruisen, vissen en andere symbolen. De geschiedenis van Turkije van de afgelopen duizend jaar was er een van turkificering en islamisering. De eerste Turken drongen vanaf ongeveer duizend jaar geleden Anatolië binnen, na een volksverhuizing vanuit Centraal-Azie. In die tijd behoorden grote delen van Anatolië tot het Griekstalige Byzantijnse Rijk. Het proces van 'verturksing' en islamisering verliep deels via geleidelijke assimilatie en deels in schokken. Een van die schokken was de Turkse verovering van Istanbul, in 1453, tot dan toe de Griekstalige hoofdstad van het Byzantijnse Rijk. De laatste grote schok was de Eerste Wereldoorlog met zijn genocides (tegen Armeniërs, Syrisch-orthodoxe christenen en yezidis) en massale verbanningen (Grieken). Het was een tijd vol gruwelen, die doen denken aan wat IS nu doet in Syrië en Irak.

undefined

Natuurfilosofen

Turkije veranderde ingrijpend van karakter en de Griekse cultuur onderging een forse aderlating. De wortels van de klassieke Griekse beschaving liggen niet alleen in Griekenland maar ook in Turkije. De beroemde ionische natuurfilosofen woonden op wat nu de Turkse westkust is. Aan die oeroude Griekse traditie in Anatolië kwam na de Eerste Wereldoorlog een einde. Turkije vocht mee aan de kant van Duitsland en behoorde daardoor tot de verliezers. Een Grieks leger stak vervolgens de Egeïsche Zee over en probeerde erfvijand Turkije de doodsteek toe te dienen. Uiteindelijk won Turkije.

Bij de vrede van Lausanne in 1923 besloten beide landen tot een wrede uitruil. Alle Grieken die nog in Turkije woonden, vertrokken naar Griekenland, en alle in Griekenland wonende Turken moesten emigreren naar Turkije. Een etnische zuivering met wederzijdse instemming. Een uitzondering maakte het verdrag voor Istanbul, waar tot de jaren vijftig een omvangrijke Griekse minderheid woonde.

Het criterium was godsdienst en niet taal. Veel Turkse Grieken spraken nauwelijks nog Grieks. Maar omdat ze nog wel verbonden waren aan de kerk moesten ze uit Turkije verdwijnen. Het omgekeerde kwam ook voor. In de buurt van Trabzon bij de Zwarte Zee zijn nog Griekssprekende dorpen. De bewoners daarvan zijn destijds niet gedeporteerd omdat ze moslims waren. Het was een van de paradoxen van het nieuwe Turkije van redder des vaderlands Ataturk, het was seculier maar streefde tevens naar een homogene samenleving en daarin paste niet een sterke minderheidsreligie. Vandaar toch de nadruk op religie bij de etnische zuiveringen, hoewel Ataturk weinig van godsdienst moest hebben.

Nahim rijdt naar het dorp Mustafapasa, waar de film 'Wintersleep' is opgenomen. Hij laat de huizen zien waar vroeger de Grieken woonden. De oude Griekse naam van het dorp is Sinasos. De Grieken vestigden zich na hun verbanning op het eiland Evvia bij Athene. Ze stichtten daar een nieuw dorp, Nea Sinasos. Nahims islamitische familie maakte de reis in de omgekeerde richting: "Mijn vader is geboren in een dorp bij Athene. Hij was drie toen ze werden gedeporteerd naar Turkije." Soms rijdt hij Griekse toeristen door Cappadocië, nazaten van de verbannen inwoners van Sinasos/Mustafapasa. Nahim: "Ze spreken nog wat Turks, genoeg voor een eenvoudige conversatie." Een steenrijke nazaat van de Griekse ballingen wilde weer een huis kopen in het oude dorp, maar koos uiteindelijk voor een optrekje in Istanbul.

De geschiedenis van de Turken en de Grieken is er niet alleen een van oorlog en conflict. Eind jaren negentig leek het erop dat er elk moment een oorlog kon uitbreken over de Egeïsche Zee. Maar na een vreselijke aardbeving in Istanbul kwam er meteen een hulpactie vanuit Griekenland op gang, die een verzoening inluidde. Om die te bezegelen bracht de Turkse vloot een bezoek aan de Griekse havenstad Larissa. De Griekse admiraal heette de Turkse gasten in vloeiend Turks welkom, waarna de Turkse vlootvoogd in even voortreffelijk Grieks een redevoering hield. Beiden waren opgegroeid in dezelfde, destijds nog tweetalige wijk in Istanbul.

De kerk van de maagd Maria, een van de honderden met fresco's versierde grotkerken in het Turkse Cappadocië.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden