Schaatsen kan niet meer

Deel 1 van een serie: de zestiende Elfstedentocht? Misschien rond het jaar 2100.

De mussen vallen van de hitte van het dak, maar toch, meteen maar de prangende vraag: zal-ie ooit nog worden gehouden, de zestiende Elfstedentocht? Gerrit Hiemstra moet het weten als Fries, als schaatser én als weerkundige. De meteoroloog van het Journaal aarzelt geen seconde: "O ja, die gaan we nog meemaken." Maar dan de domper: "Alleen, de tijd tussen Elfstedentochten zal steeds langer worden, de frequentie neemt nog verder af." En de laatste dateert al van 18 jaar terug.

Hoe breng je de urgentie van het klimaatprobleem over? Het is een vraag die Hiemstra zichzelf vaak stelt. "Je mag het eigenlijk niet hardop zeggen, maar je zou willen dat er één keer een grote calamiteit gebeurt, zodat de bevolking wordt wakker geschud. Ik zit er niet op te hopen, hoor. Maar een schokeffect helpt misschien. Het is allang vijf voor twaalf geweest."

Tot zijn achttiende woonde Gerrit Hiemstra op de boerderij van zijn ouders in het Oost-Friese Suameer - Sumar, noemen de Friezen het dorpje van 1375 inwoners, pal onder Bergum. Hiemstra (53) glundert als hij terugdenkt aan de winters van zijn jeugd. Als er ijs lag, ging alles aan de kant en bleef de schoolbank leeg: Gerrit bond zijn doorlopers onder en weg was hij, reed op natuurijs bij Eernewoude of op de ijsbaan van Suameer.

In 1985, 24 was hij en nog net niet afgestudeerd in Wageningen, schaatste Hiemstra mee in de dertiende Elfstedentocht. Niet uitgereden, door een gewrichtsprobleem in een enkel, bleek later. Maar nog altijd een fanatiek schaatser. "Als er ijs ligt, moet er geschaatst worden. Afgelopen winter ben ik nog in Zweden wezen schaatsen."

Klimaatverandering is voor de meesten een theoretisch verschijnsel, weet hij. Ver weg, weinig tastbaar, de veranderingen gaan sluipend. "Er gebeurt al veel in Nederland, maatregelen die ons eigenlijk ontgaan, omdat we het zo normaal vinden. Dijkverzwaring, het ontwikkelen van overloopgebieden om regenwater op te vangen."

Tijdens zijn studie in Wageningen was klimaatverandering eigenlijk nog geen thema, "Pas begin jaren negentig, ik werkte toen bij Meteo Consult in Wageningen, hoorde ik voor het eerst over smeltende ijskappen. Het was toen nog een betrekkelijk vrijblijvend onderwerp. De wetenschap maakte zich er druk over. Er was nog geen consensus, de ene wetenschapper schreef dit, de andere dat. Inmiddels is het onderwerp concreet geworden en ligt er veel meer politieke druk op."

Hij ziet het als zijn taak als meteoroloog én televisieman om het publiek te informeren over de toekomstige risico's. "Niet in het weerbericht op de Journaal. Dat is daar niet geschikt voor. Maar omdat ik een bekend figuur ben, vind ik dat ik het probleem moet uitdragen. Dit is geen vrijblijvend onderwerp meer, het is wetenschap. Inmiddels staat genoegzaam vast dat de mens de veroorzaker is van de temperatuurstijging op de aarde. Wat klimaatsceptici beweren, ontbeert elke wetenschappelijke basis. Dit onderwerp wordt steeds relevanter, we kunnen er niet langer omheen. Kijk naar buiten: het is er al! We hebben al meer neerslag, meer zware buien. We hebben al zachte winters."

"Er zijn veel problemen in de wereld, maar op wereldschaal is dit toch wel het grootste, meest serieuze probleem. Afgelopen mei zijn er op de Noordpool twee Nederlandse onderzoekers, Marc Cornelissen en Philip de Roo, omgekomen. Ze zijn verdronken terwijl ze onderzoek deden naar het smelten van de poolkappen door de temperatuurstijging. Dat is heel dramatisch. Ik zie ze als een soort martelaren van de klimaatwetenschap."

Calamiteit

Weersveranderingen zijn nooit voor de volle honderd procent toe te schrijven aan een verandering van het klimaat, zegt Hiemstra. Het ene jaar is natter, kouder, warmer, droger dan het andere. "Het weer in Nederland kent een grote variatie. Dat betekent ook dat extreem koude winters nog steeds zullen voorkomen, alleen wat minder vaak. Dat maakt het lastig. Ik herinner me nog goed dat in 1995 de gebieden langs de grote rivieren na langdurige regen in West-Europa op een haar na zijn overstroomd. Zo'n calamiteit kan komende winter zomaar weer gebeuren. Je hoopt het niet, maar een serieuze dijkdoorbraak is helemaal niet denkbeeldig in Nederland."

Maar de Nederlander voelt zich nog best veilig. "Morgen gaat de zon weer op, hè? Het is een groot goed dat we ons veilig kúnnen voelen. Ik had dat afgelopen winter nog toen er een zware storm op de kust stond, tegelijk met ongewoon hoog water, springtij. De omstandigheden waren te vergelijken met 1953, toen de Zeeuwse en Zuid-Hollandse kust werd getroffen door de watersnood. De Maeslantkering bij Hoek van Holland moest worden gesloten. Alles ging goed. Toen dacht ik: hier hebben we voor gewerkt, hier hebben we die Deltawerken voor aangelegd."

"Dat soort symbolen is van belang om de burger bij het klimaat te betrekken. In Groningen bij Delfzijl worden de vloeddeuren gesloten bij hoog water en storm. Het is een hele gebeurtenis daar als die deuren dicht moeten. Eigenlijk zouden we dat overal in Nederland moeten hebben, van die fysieke gebeurtenissen die duidelijk maken dat er een serieus probleem dreigt. Beperkte dijkbewaking! Dat vind ik ook een fantastisch mooi symbool, het maakt duidelijk dat oplettendheid geboden is."

Er gebeurt te weinig in Nederland op het gebied van klimaatbeleid, vindt Hiemstra. "Het proces waarin Urgenda de staat dwingt tot meer actie, begrijp ik heel goed. Er gaat een belangrijk signaal vanuit. De politiek moet dit probleem veel serieuzer nemen. Het is nogal wat als de staat wordt aangeklaagd door zijn eigen burgers."

Het is niet alleen kommer en kwel. "Ik heb ook de neiging om vooruit te kijken. Als je in de toekomst kijkt, moet je misschien concluderen dat die Elfstedentocht bijna nooit meer zal worden verreden. Ja, jammer. Maar wat krijg je ervoor terug? De temperaturen worden misschien een stuk prettiger in Nederland, het wordt warmer, de zomer worden wellicht wat langer, we krijgen hier misschien het milde klimaat van Bretagne. Dat is zo gek nog niet."

"De toeristische sector in landen rond de Middellandse Zee krijgt het lastiger, daar wordt het te heet. Daar ga je straks niet meer voor je lol naar toe. Maar hier wordt het misschien voor zonliefhebbers een stuk prettiger. En de samenleving, het bedrijfsleven zal daarop inspelen. Ik heb wel vertrouwen in de innovatiekracht van Nederland."

Weerman Gerrit Hiemstra. 'Beperkte dijkbewaking! Dat vind ik een fantastisch mooi symbool, het maakt duidelijk dat oplettendheid geboden is.'

In Parijs wordt eind dit jaar gepraat over een strenger VN-klimaatverdrag. Wat merken we in Nederland van de weersveranderingen, en hoe bereiden we ons voor op wat komen gaat?

Zomers extremer, winters ook

De vooruitzichten zijn bijster ongunstig voor de Vereniging De Friesche Elfsteden en het legioen schaatsende leden dat iedere winter smacht naar aanhoudende strenge vorst. De zomers worden extremer. Maar de winters ook.

Betekent dit in de zomer dat er meer woesthete dagen zullen zijn, in de winter hebben we het dan over veel minder strenge vorst - áls het al gaat vriezen. Nederland heeft twee opeenvolgende winters achter de rug zonder noemenswaardige koude.

Verstokte schaatsers op natuurijs doen er goed aan een extra laagje vet op de ijzers te smeren. Of je moet voor een barre ijstocht naar de uithoeken van Europa willen reizen, al zal ook daar het klimaat langzaamaan veranderen.

De laatste Elfstedentocht was op 4 januari 1997, de eerste in 1909. In februari 2012 ging de tocht bijna door, maar het ijs was toch nog te dun.

De kans op een Elfstedentocht is sinds 1900 alleen maar geslonken. Rond de vorige eeuwwisseling lag die nog op 20 procent, een halve eeuw later was dat 27 procent, maar rond 2010 dook het kanspercentage naar 5,5 en dat wordt de komende 35 jaar niet beter, voorspelt het KNMI.

Om in jaren te spreken: we hebben het over één Elfstedentocht in de 18 jaar.

Maar er zijn ook nog somberder scenario's: als alles tegenzit met het klimaat, wordt de tocht langs de elf Friese steden nog maar een keer in de 183 jaar gehouden.

De eerstvolgende, na die van 1997, zou dan misschien zo rond het jaar 2100 worden verreden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden