Schaamteloze trek in alles wat enigszins naar man zweemt

Het afrukken van maskers waardoor de pokdalige waarheid erachter aan het licht komt, de Grote Ontluistering kortom - voor schouwburg en bioscoopbezoekers is dat altijd weer smullen.

Hoe fraaier en geparfumeerder de werkelijkheid op het witte doek of het toneel ons wordt voorgespiegeld, des te dramatischer ervaren wij de smak waarmee de personages onderuit gaan in de drab. En met een mengeling van mededogen en leedvermaak prijzen wij ons gelukkig dat niet wij, maar zij daar liggen.

Van dergelijke demasques zijn talloze voorbeelden te noemen. Een van de mooiste van de laatste jaren is het slot van 'Dangerous Liaisons', de verfilming die Stephen Frears maakte van de 18e eeuwse brievenroman 'Les Liaisons Dangereuses' van Choderlos de Laclos. In dat slot wordt de markiezin Meurteuil, wier meedogenloze gemanipuleer met andermans seksuele hartstochten dodelijke slachtoffers heeft gemaakt, uitgejouwd door de Parijse society. Eenmaal weer alleen veegt zij voor de spiegel haar schmink af, waardoor wij te zien krijgen wat er achter die zorgvuldig opgespoten facade rest: een oudere eenzame vrouw. Uitgespeeld en uitgespuugd.

Het filmscenario van 'Dangerous Liaisons' is geschreven door Christopher Hampton. Al eerder had hij Laclos' roman tot toneelstuk bewerkt, dus het materiaal was bij hem in vertrouwde handen. Prachtig is de wijze waarop aan het begin in elkaar afwisselende beelden wordt getoond hoe Meurteuil en Valmont, haar bondgenoot annex tegenspeler in het kwaad, zich (laten) opmaken voor de strijd: een schare bediendes wast, poedert, zalft en kleedt hen tot toonbeelden van smetteloosheid.

Als het hele ritueel niet zo decadent aandeed, zou het zien van al die intiem verzorgende handen aan die twee lijven je zinnen prikkelen. Wie de inhoud van het verhaal niet kent, zou onder het glanzende vernis van de hoofdpersonen geen moment de rotte binnenkant vermoeden. Trouwens, ook wie wel van het vervolg op de hoogte is, kan zich nauwelijks voorstellen dat deze mooie mensen zich de komende twee uur met pervers genot zullen wijden aan het vernietigen van andermans geluk.

Hoe moeilijk het is die spanning tussen buiten- en binnenkant op te bouwen en vast te houden, wordt duidelijk in 'Kwartet' en 'Molly Bloom', twee toneelprodukties die dezer dagen te zien zijn. 'Kwartet' is Heiner Mullers toneelbewerking van De Laclos' roman, in de regie van Ramon Gieling. Het verschil met Christopher Hamptons toneelversie is, dat Muller het gegeven van een onmiskenbaar politieke context heeft voorzien: hij beschrijft de van elk moreel besef gespeende seksuele machtspelletjes van het adellijke duo als de laatste stuiptrekkingen van een tot puin vervallen samenleving. Wat Muller echter intact heeft gelaten, is de elegante maar dodelijke precisie waarmee deze lustmachine a deux seks en taal als wapens hanteert.

Ettelijke jaren geleden had regisseur Paul Vermeulen Windsant in zijn 'Kwartet'-enscenering voor toneelgroep Globe goed begrepen dat juist dat contrast tussen vorm en inhoud zo shockeerde. Hij liet Elizabeth Andersen en Huib Rooymans dan ook buitengewoon hoffelijk en daardoor ijzingwekkend een verbale danse perverse uitvoeren. Maar een regisseur die, zoals Gieling, toestaat dat Meurteuil direct al wijdbeens zittend en met donderende stem de strijd met Valmont aanbindt, verschiet op datzelfde moment in dramatisch opzicht een groot deel van zijn kruit. Weg raadselachtigheid, weg spanning. Na een dergelijke kruisgerichte, agressieve openingszet is de kans op een geleidelijke ontmaskering verkeken.

In de solo-voorstelling 'Molly Bloom' (een sterk ingekorte bewerking van de monoloog die Molly Bloom in Joyce's 'Ulysses' houdt; tot en met zaterdag in theater Frascati in Amsterdam) bewandelt actrice Judith Brokking de omgekeerde weg. Zij begint zacht mompelend, onzichtbaar achter een kamerscherm. Minutenlang horen we alleen die nauwelijks verstaanbare stem, terwijl een mysterieus verglijdende lichtbundel suggereert dat de plek van handeling zich vlakbij een vuurtoren bevindt.

Als ze eindelijk tevoorschijn sloft, zien we een slonzige vrouw in onderjurk, haar gezicht een masker van schmink. De geblankette wangen en uitvlinderende zwarte potloodstrepen bij wijze van wenkbrauwen maken haar tot een tikje grotesk, kunstmatig wezen. Dat is kennelijk ook de bedoeling; een foto en de stem van Mae West duiden erop dat deze legendarische ster model heeft gestaan voor Brokkings interpretatie van de onophoudelijk over seks fantaserende Molly Bloom. Brokking en regisseur Bart Kiene wilden geen vrouw met persoonlijke trekjes, maar 'meer een mythe, een archetype (...) een sekssymbool'. En dan zit je met Mae West wel goed. Nadat zij zich in haar jonge jaren onsterfelijkheid had verworven door met spreekwoordelijk geworden gevatheid schijnheilige huisjes omver te werpen, liet zij, uitzakkend en verrimpelend, tot aan het eind van haar leven schaamteloos merken nog steeds trek te hebben in alles wat maar enigszins naar man zweemde.

Brokking ontmaskert Molly/Mae door haar steeds meer te bedekken: het onthullende zit 'm in het feit dat haar zware lijf niet meer past in die extravagante japon en dat juist die jeugdig bedoelde pruik haar tot een ware zombie maakt. O, die gruwelijke grimas die voor een verleidelijke glimlach door moet gaan! Dat de voorstelling na deze groteske apotheose in elkaar ploft, is spijtig en mede te wijten aan Brokkings onvermogen om haar personage na dat hoogtepunt emotioneel van kleur te doen verschieten. Wat volgt, is meer van dezelfde hitsigheid en dat weten we dan wel. En of de Molly Bloom van Joyce met deze vertolking recht wordt gedaan? De vraag stellen is haar beantwoorden. Desondanks blijft het ontluisterende beeld van die nog begerige maar niet langer begeerde vrouw je nog geruime tijd bij. En naarmate je langer over haar nadenkt, wint mededogen het van leedvermaak.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden