Review

Schaamte heeft meer effect op de kinderziel dan lieve woordjes en een aai over de bol

Van de opvoedingsbijbel van Benjamin Spock uit 1945 zijn meer dan vierentwintig miljoen exemplaren verkocht. Decennia lang werd de mensheid grootgebracht met zijn humanistische boodschap. Spock leerde ons dat we respect en liefde voor het kind moesten tonen en het zou vanzelf opgroeien tot een goed en waardevol mens. Maar dit bleek een veel te optimistisch beeld. De enorme problemen van de opgroeiende generatie jongeren bevestigen, helaas, deze kritiek.

Volgens de Amerikaanse ontwikkelingspsycholoog Lawrence E. Shapiro is de overaccentuering van 'goede' emoties bij kinderen en het wegmoffelen van 'slechte' emoties te vergelijken met het verwijderen van een van de primaire kleuren uit de verfdoos van een schilder - daarmee gaat niet alleen die ene kleur verloren, maar ook de miljoenen schakeringen van alle complementaire kleuren. Negatieve emoties als schaamte en schuldgevoelens hebben een grotere invloed op het emotionele leerproces en gedragsveranderingen dan positieve emoties.

Shapiro is een aanhanger van de nieuwe 'religie' onder psychologen, de 'emotionele-intelligentietheorie'. Hij heeft een opvoedingsgids voor ouders geschreven waarmee hij het succes van dr. Spock probeert te evenaren. Of hij daarin zal slagen valt te bezien, maar hij maakt met 'Hoe vergroot ik het EQ van mijn kind' een zeer goede kans een van de toonaangevende opvoeders van de 2lste eeuw te worden.

Opvoeden is in de ogen van de huidige emotionele-intelligentie-psychologen vooral een biologische kwestie. Dat wil zeggen: kinderen groeien op tot tevreden en gelukkige volwassenen als hun ouders erin slagen om hun hersentjes anders te programmeren.

In onze hersenschors bevindt zich het limbisch systeem dat zorgt voor de regulering van de emoties en impulsen. Tot dit systeem behoort onder andere de hippocampus waar het emotionele leerproces plaatsvindt en emotionele herinneringen worden opgeslagen, en de amygdala, de zogenaamde emotionele controlekamer.

Het is even wennen, maar een verlegen kind wordt nu niet beschreven als een kind dat bijvoorbeeld te beschermd is opgevoed, maar dat geboren wordt met een “amygdala die gemakkelijk te prikkelen is, vanwege een te hoge norepinefrine-spiegel of een hoge concentratie van andere hersenchemicaliën die deze controlekamer van de emotionele hersenen te sterk prikkelen”. Het verlegen kind heeft te weinig aminozuurketens aangemaakt oftewel het mist de goede neurotransmitters.

Kortom, kinderen worden geboren met specifieke emotionele neigingen, maar ouders kunnen door hun manier van opvoeden bij hun nazaten nieuwe zenuwbanen aanmaken en andere, meer gewenste biochemische patronen creëren.

Een angstige gedachte wellicht, maar Shapiro stelt ons gerust. We moeten wat minder voorzichtig met onze kinderen omgaan. Praat ronduit met ze en zeg waar het op staat, ze beschermen tegen stress is de grootste fout die ouders kunnen begaan, en ze stimuleren om hun eigendunk te verhogen is zinloos als ze daarvoor geen prestatie hebben geleverd. Duidelijke regels en vaste speeltijden, consequent straffen en het bijbrengen van normen en waarden kan weer in de nieuwe opvoedingsideologie zonder voor een oude zeur te worden aangezien. Een standje geven is weer 'in' en kinderen mogen ook weer in de hoek.

Schaamte heeft volgens Shapiro nu eenmaal meer effect op het kinderzieltje dan lieve woordjes en een aai over de bol. Want, zo voert hij aan, in culturen waar de schandpaal is ingevoerd zorgen harde maatregelen en gepaste represailles voor minder misdaad en sociale onrust.

Maar nog is de koek van de emotioneel-psychologen niet op. Want niet langer hoeven we nog te vrezen voor trauma's of andere ernstige psychische schade. Voorbij zijn de oude vertrouwde speltherapieën waarbij het kind zijn pijn via zijn speelgoed en zijn spel probeerde te verwerken met behulp van een therapeut die dit duidde.

Met de nieuwe aanpak gaat de therapeut direct op zijn doel af. Met mishandelde kinderen wordt het spel gespeeld waarbij ze elkaar moeten aanraken, of wordt hun via een kaartspelletje op de man af gevraagd naar het trauma en wat ze daarbij voelen. Door openlijk en schaamteloos over het trauma te praten, kan het kind er ongevoelig voor worden, want de hersenen maken daardoor nieuwe neurale banen aan, zo luidt de verklaring.

Ook ziekte kan op deze manier geestelijk worden bestreden. De nieuwe wetenschap 'psychoneuro-immunologie' (PNI) vertelt ons dat onze hersenen chemicaliën kunnen produceren die het lichaam beschermen tegen ziekte. Het is bekend dat humor positief werkt, maar om nu maar meteen de ziekenhuizen te veranderen in een theater van de lach, om met de woorden van Shapiro te spreken, lijkt ons een theorie die wel erg kort door de bocht gaat.

Shapiro en zijn mede-emotioneel-psychologen opteren met hun biochemische theorieën van het psychische leven in de hand voor een no-nonsense-opvoeding. De fase van Zijne Majesteit het Kind lijkt voorgoed ten einde. De stemmen van dokter Spock en de zijnen murmelen ons slechts nog onhoorbaar toe uit een heel ver en duister verleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden