Scenario's / De Afghaanse koning Zahir Sjah (86) wordt afgestoft

Hoe moeten de Verenigde Staten optreden tegen een land als Afghanistan als de Taliban weigeren Osama bin Laden uit te leveren? Een veldtocht met eigen grondtroepen is van alle kanten afgeraden. Is het inschakelen van het Afghaans verzet een optie? En het afstoffen van de oude koning? De Taliban lijken daar in elk geval bang voor te zijn.

Amerikaanse groene baretten en mariniers bestormen Kaboel. In hun kielzog arriveert de Afghaanse koning Zahir Sjah, die al sinds 1974 in ballingschap in Italië verkeert. Hij wordt gepresenteerd als redder van het vaderland. De vorst maakt duidelijk dat de Verenigde Staten de ware vrienden van Afghanistan zijn. Washington onderstreept dat met grootscheepse economische hulp. Ontdaan van Taliban-fundamentalisten en terroristen als Bin Laden en zijn Al-Kaida gaat het verwoeste land een nieuwe toekomst tegemoet.

Het scenario is van de Pakistaanse krant The News. Dat het werkelijkheid wordt, lijkt onwaarschijnlijk. Zahir Sjah die in 1933 de Afghaanse troon besteeg, is én oud (86) én wenst zijn villa in Rome niet te verruilen voor een kapotgeschoten onderkomen in Kaboel.

Een reëler optie is het inschakelen van de strijdgroepen van het Afghaans verzet, als grondtroepen naast de Amerikaanse luchtmacht. Het is tenminste een mogelijkheid waarmee de Taliban rekening houden. Twee dagen voor de aanslagen in de VS is de commandant van de noordelijke coalitie tegen de Taliban, Achmed Sjah Massoed, vermoord. De actie is vermoedelijk uitgevoerd door mannen van Bin Laden, die de Taliban een cadeautje wilde geven. Sinds vorige week hebben de heersers in Kaboel hun offensief in het noordoosten opgevoerd, in een poging het verzet daar te breken.

Ahmed Rashid, Pakistaans journalist en auteur van het boek 'Taliban', waarvan een deel afgelopen zaterdag in Trouw is gepubliceerd, acht het zeer waarschijnlijk dat de Afghaanse tegenstanders van het regime in actie komen. Rashid houdt zich al meer dan twintig jaar met Afghanistan bezig. ,,Zeker kunnen we een aanval op de Taliban verwachten in Afghanistan'', zegt Rashid vanuit Pakistan. ,,Allereerst is er de Noordelijke Alliantie die troepen heeft toegezegd. Verder zijn er aanwijzingen dat er ook een opstand in het zuiden kan komen, bij de Pasjtoens.''

Rond de machtsbasis van de Taliban in de zuidelijke stad Kandahar zou het verzet onder de Pasjtoens, de steunpilaar van het regime, groeien. De Taliban hebben hen recent van zich verwijderd door grote groepen buitenstaanders - extremistische Pakistanen en Arabieren- binnen te halen. Dat heeft voor veel wrevel gezorgd onder de Pasjtoens.

De noordelijke coalitie zit ondermeer in de Pansjir-vallei, op nog geen veertig kilometer van Kaboel. Zij biedt al jaren verzet tegen de Taliban, maar is niet sterk genoeg om hen een vernietigende slag toe te brengen. Rashid: ,,De Noordelijke Alliantie heeft een zeer beperkte vuurkracht. De VS zullen zelf troepen moeten sturen als ze de strijd willen winnen.''

De Taliban kunnen er verder op rekenen dat de sji-itische verzetsgroepen in het centrum van het land zich zullen roeren. Zij zijn weliswaar teruggedrongen maar nog altijd actief rond Bamian, de plaats waar twee reusachtige Boedda-beelden door de Taliban zijn vernietigd.

De Taliban hebben de interne machtsstrijd in Afghanistan vanaf 1994 grotendeels in hun voordeel kunnen beslissen dankzij een aantal factoren. Zij beschikken over een overmacht aan gemotiveerde en goedbewapende strijders. De Taliban beheersen het luchtruim boven hun gebied, waardoor zij troepen en wapens kunnen verplaatsen. Zij waren verzekerd van de aanvoer van brandstof en wapens uit Pakistan. En er was een forse geldstroom uit ondermeer Saoedi-Arabië, waarmee de Taliban de steun van lokale commandanten konden kopen.

Het inperken van de slagkracht van de Taliban is relatief eenvoudig. De Amerikaanse luchtmacht kan zich gemakkelijk meester maken van het luchtruim boven Afghanistan, waardoor die daar vrij kan opereren. Met kruisraketten en bommenwerpers kunnen strategische doelen worden aangepakt. Pakistan en de Saoediërs zouden de toevoer van wapens, brandstof en dollars kunnen afknijpen. Dat zal volgens Rashid niet makkelijk zijn: ,,Als je die stroom wilt stoppen hangt veel af van Pakistan. En het zal nooit helemaal lukken. Bin Laden maakt bijvoorbeeld geen gebruik van banken. Hij heeft koeriers die transporten voor hem verzorgen. Dat maakt het moeilijk om de aanvoer helemaal te af te knijpen.''

Amerikaanse steun opent mogelijkheden voor de Afghaanse oppositie om over de grond de Taliban in het nauw te drijven. Zeker als hén de middelen -wapens, olie en geld-worden aangereikt, en zij in staat zijn een adequate vervanger te vinden voor Massoed. Zijn dood is een enorm verlies, hij beschikte over groot strategisch en politiek inzicht. De Afghaanse ex-minister van defensie wist niet alleen een coalitie te smeden uit een allegaartje van islamitische strijdgroepen, maar die ook in stand te houden.

Dat de Taliban voor hun machtspositie vrezen, blijkt niet alleen uit het optreden tegen de oppositie. Het feit dat zij daadwerkelijk overwegen hun steun aan Bin Laden en zijn Al-Kaida-bende op te geven, onderstreept dat nog eens. De vraag is of de VS in zee willen met het Afghaans verzet. Dat heeft vorige week onmiddellijk 15000 strijders ter beschikking gesteld voor de Amerikaanse strijd tegen het terrorisme, en onomwonden duidelijk gemaakt dat zij Bin Laden niet als gast zullen beschouwen zoals de Taliban doen.

Volgens Rashid hebben zij maar deels dezelfde doelen: ,,De VS zijn denk ik niet uit op een bezetting van Afghanistan. Hun tactiek zal waarschijnlijk bestaan uit raketaanvallen en het sturen van speciale troepen.'' Maar de oppositie heeft in het verleden bewezen vooral een ongeregeld stelletje te zijn, dat mede de vorming van een stabiele regering in Kaboel verhinderde. Bovendien zijn de diverse Afghaanse warlords niet te controleren als zij eenmaal in het zadel zitten, zo weten de Amerikanen uit ervaring. Nadat de door hen gesteunde Moedjahidien de Sovjets in 1989 uit Afghanistan had verdreven, brak er eerst een machtsstrijd uit tussen Afghaanse communisten en de islamitische strijders, en vervolgens tussen die laatsten onderling.

De kwestie in Kaboel was altijd het vinden van een evenredige machtsverdeling tussen de verschillende bevolkingsgroepen. Toen tussen 1992 en 1996 Pastjoens (met 40 procent de grootste bevolkingsgroep), Tadzjieken en Oezbeken in Kaboel om de macht streden, is in Pakistan eindeloos gesproken over die verdeling. De gesprekken bleven zonder resultaat, wat mede voedingsbodem is geweest voor de opkomst van de Taliban, een beweging van Pasjtoens (of Pathanen, zoals ze in Pakistan heten).

Uit de strijd zijn de Taliban als sterksten naar voren gekomen. De 'religieuze studenten' voeren een bewind met een zwaar fundamentalistische snit die Washington niet aanstaat, maar Afghanistan is voor het eerst sinds jaren wel redelijk stabiel.

Allemaal redenen voor de regering van president George Bush in eerste instantie te proberen tot overstemming te komen met mollah Mohammed Omar, de opperste Taliban-leider. ,,Het gaat ons erom Bin Laden en zijn Al Kaida-bende uit te schakelen'', benadrukte de Amerikaanse generaal-b.d. en voormalig opperbevelhebber van de Navo, Wesley K. Clarke. ,,Het is niet onze bedoeling het Taliban-regime ten val te brengen.'' Ahmed Rashid gelooft dat niet: ,,De VS hebben geen geheime agenda als het daarom gaat. Ze willen zeker ook de Taliban omverwerpen omdat die Bin Laden onderdak hebben gegeven.''

Het is niet aannemelijk dat de religieuze leiders in Kaboel Bin Laden en zijn troep daadwerkelijk zullen uitleveren. Maar de Amerikanen zullen misschien tevreden zijn als de terroristen Afghanistan worden uitgezet en hun bases opgeruimd. Dat past in wat president Bush noemde het 'uitroken en opjagen' van these folks, om ze -elders- te kunnen pakken, 'dood of levend'.

Mochten de Taliban daarentegen anders beslissen, en een djihad beginnen tegen de VS, dan staat Washington voor een moeilijke keuze: een militaire operatie beginnen of niet, en op welke schaal? Als de regering-Bush besluit de aanval te openen op het bewind in Kaboel, lijkt het voor de hand te liggen dat de Amerikanen proberen afspraken te maken met het Afghaans verzet omdat dit hoe dan ook zal proberen zijn kans te grijpen.

Rashid meent dat het niet zo'n gek idee is daar toch de oude koning Zahir Sjah bij in te schakelen. ,,Na een aanval moet er een politieke oplossing komen. De VS kunnen de voormalige koning een mandaat geven om een oplossing te vinden. Hij is de enige acceptabele figuur voor alle groepen in Afghanistan.''

Zahir Sjah hoeft daarvoor niet eens naar Afghanistan te komen. ,,Het is niet nodig dat de koning zelf op de troon terugkeert, hij is daar bovendien te oud voor. Maar hij zou zijn zegen kunnen geven aan een loja jirga -een uitgebreide raad van stamoudsten die politieke en juridische kwesties bespreken. Die kan vervolgens een nieuwe leider aanwijzen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden