Review

Scandinavische ernst en Amerikaanse ironie

Ze heeft een fascinatie voor familiebijeenkomsten. ,,Mensen gedragen zich anders als ze 'onder elkaar' zijn. Ze hebben codes, zeggen niet wat ze denken. Of ze slaan door naar de andere kant. Dan kan er ineens haat naar boven komen.''

De Noorse journaliste en schrijfster Linn Ullmann (32) - klein, tenger en een ongewoon ferme handdruk - observeerde als klein meisje al het gedrag van grootouders, ooms, tantes, neefjes en nichtjes op bijeenkomsten van de familie. Maar echt gefascineerd raakte ze toen ze ergens halverwege de jaren zeventig 'The Godfather', de kroniek van een maffiafamilie, zag. ,,Ik heb altijd Marlon Brando willen zijn, Don Corleone, de peetvader.'' Het is nog steeds haar lievelingsfilm. ,,Ik was heel jong, toen ik deze film zag. Mijn vader liet me altijd naar verboden-voor-kinderen-films kijken.''

Haar vader is de Zweedse filmer Ingmar Bergman. Linn werd in 1966 geboren uit zijn relatie met de Noorse actrice en regisseuse Liv Ullmann. Over haar beroemde ouders wil Linn Ullmann eigenlijk niet praten. Ze heeft een enorm respect voor allebei, en van al haar relaties noemt ze die met Ingmar Bergman de 'grappigste'.

Maar de band met het werk van haar vader is onvermijdelijk. Ze is, in tegenstelling tot haar halfbroer Daniel Bergman, weliswaar niet in zijn voetsporen getreden, als schrijfster is ze wel degelijk door hem beïnvloed.

,,Toen mijn boek net uit was, ontkende ik glashard zijn invloed op mijn werk. Maar het is natuurlijk wel zo. Net zoals mijn vader beïnvloed is door zíjn afkomst. Mijn grote voorbeeld was trouwens altijd Woody Allen, al vind ik niet al zijn films even geweldig. 'Manhattan', 'Annie Hall' en vooral 'Bullets over Broadway' vind ik zijn beste films. Het grappige is trouwens dat Woody Allen altijd zei dat mijn vader zijn grote voorbeeld was. En zo is de cirkel weer rond.''

Linn Ullmann groeide op in Oslo, maar vertrok begin jaren tachtig met haar moeder - ,,zij ging daar werken'' - naar New York. Linn ontmoette mensen als Andy Warhol en dompelde zich onder in wat zij noemt de ,,onafhankelijke sfeer van ironie'' in het New York van de jaren tachtig. Ze studeerde letteren, ook in Amerika, maar keerde in 1990 terug naar Noorwegen. Ze werkt er sindsdien als journaliste en literair recensente bij de krant Dagbladet.

Vorig jaar verscheen haar eerste roman 'Voor je gaat slapen', dat deze week uitkwam in de Nederlandse vertaling. Het vertelt, hoe kan het ook anders met zo'n fascinatie, de geschiedenis van een tamelijk maffe familie in Oslo tijdens de jaren negentig en in New York tijdens de jaren dertig.

Hoofdpersoon is Karin Blom, een jonge vrouw die over haar leven en haar bijzondere familie vertelt. In haar wereld vloeien fantasie en werkelijkheid bijna onmerkbaar in elkaar over. Karin is - in tegenstelling tot haar onweerstaanbare moeder en kwetsbare zuster - niet erg mooi. Maar ze kan zingen, liegen, verzinnen en verleiden als de beste.

Linn Ullmann houdt, zegt ze, van ,,het groteske, het burleske'', en dat is precies de toonzetting van 'Voor je gaat slapen': een aaneenschakeling van fantastische verhalen, kluchtige scènes en momenten van diepe ernst. Na alle heftigheid is het einde verrassend harmonieus, verstild bijna. Linn Ullmann: ,,Het eind is verdrietig, maar ook een nieuw begin. Het moést zo eindigen. In een zachte toon. De toon van de vroege winter, begin december.''

Maar 'Voor je gaat slapen' is vooral Scandinavisch van toon. Al ontkende de Zweedse schrijver Göran Tunström drie jaar geleden in een interview met Trouw dat er zoiets bestaat als Scandinavische literatuur, Ullmanns boek heeft diezelfde zware ondertoon die je tegenkomt in de schilderijen van Munch, de films van Bergman en in de onlangs veelgeprezen film 'Festen' van de Deense regisseur Thomas Vinterberg, over een familiebijeenkomst die volkomen uit de hand loopt.

Linn Ullmann is het niet helemaal eens met die laatste vergelijking. ,,De Noorse recensenten schreven dat 'Festen' - een geweldige film trouwens - en mijn boek bijdragen aan het in stand houden van een specifieke Noorse artistieke traditie. Maar Vinterberg is een Deen!''

Toch is het wel waar, erkent ze even later. De duisternis, het mystieke, het dichtbij de natuur staan, zo typisch Scandinavisch, het zit natuurlijk ook allemaal in haar. ,,Ik ben opgevoed in de noordelijke traditie. Mijn grootmoeder vertelde mij sprookjes, over trollen die soep kookten van jongetjes. Absurde, enge verhalen. Erotisch ook. Zoals het verhaal van de grote witte beer, die kleine meisjes komt ophalen.''

,,Maar een ander deel van mij is gevormd door de Amerikaanse cultuur, ik heb er tenslotte tussen mijn vijftiende en tweeëntwintigste jaar gewoond.''

Alsof ze die mix wil onderstrepen, begint Linn Ullmann haar boek met een teder, maar ook zwaar gedicht van Rilke: 'Zum Einschlafen zu sagen'. De tweede, rauwe tekst is van de Amerikaanse bokser Joe Frazier: 'Ik wil mijn tegenstander niet knock-out slaan. Ik wil hem een dreun verkopen, even wachten en zien hoeveel pijn het doet. Ik wil hem in zijn hart treffen'.

Het is een andere fascinatie van Linn Ullmann. Boksen. ,,Schrijvers houden van drama. Ik houd van drama. Ik kan in het leven niets bedenken dat dramatischer is dan een bokswedstrijd. Niet dat moderne, technische gedoe waarbij ze op punten winnen. Nee, gewoon het ouderwetse boksen zoals Mohammed Ali, mijn grote held, het deed: vol er tegen aan.'' Ze is nu zelf op boksles. ,,In mijn boek speelt boksen natuurlijk ook een rol. Maar een Noorse bokser, die mijn boek had gelezen, vond dat ik zelf op boksles moest om er goed over te kunnen schrijven.''

'Voor je gaat slapen' gaat ook over je ergens thuisvoelen, of juist ontheemd zijn. De grootvader van hoofdpersoon Karin Blom vertrok eind jaren dertig naar Amerika. Pas daar, in het overweldigende New York, vond hij wat het Noorse landschap hem nooit had kunnen geven: 'Terwijl hij die eerste dagen door New York liep, toen pas voelde hij wat hij had moeten voelen, zoals het elke Noor betaamt, wat onze vervloekte plicht is te voelen als wij ons in het Noorse berglandschap bevinden: hij was betoverd'. Voor de grootmoeder van Karin Blom geldt het omgekeerde: die vertrekt na de oorlog weer naar haar vaderland.

Linn Ullmann deed hetzelfde. Ze keerde in 1990 terug naar Oslo. ,,Toen ik in New York woonde, miste ik Noorwegen. En nu ik weer in Oslo woon, mis ik New York. Maar wat is thuis? Je kunt je overal thuisvoelen. Thuis kan een land zijn, een stad, je werk, huwelijk, familie, een kamer. Get me home and get me away. Dat is de grondtoon van mijn boek. Van mijn leven.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden