Scalia, de favoriete rechter van Bush

Met de keuze voor Bush of Kerry bepaalt het Amerikaanse volk volgende week ook de politieke kleur van het Hooggerechtshof. De nieuwe president zal immers enkele nieuwe rechters voor het Hooggerechtshof kunnen benoemen. Wordt abortus dan weer verboden?

Antonin Scalia (68) behoort tot de rechtervleugel van het Hooggerechtshof. Hij gruwt van de almaar vrijere interpretatie van de Amerikaanse Grondwet, dat heilige document uit de achttiende eeuw. Scalia zegt aan de tekst van de Amerikaanse Grondwet vast te willen houden zoals de opstellers daarvan het destijds bedoeld moeten hebben. Geregeld gebruikt hij daarom het eerste Amerikaanse woordenboek, uit 1814, om precies te achterhalen wat de opstellers van de Grondwet bedoelden. Progressieve rechters daarentegen zien de Grondwet als een levend, zich ontwikkelend document. ,,Ik moet ervan kotsen'', zegt Scalia over die benadering.

Scalia is sinds 1986 één van de negen rechters in het Hooggerechtshof van opperrechter William Rehnquist, dat al tien jaar in dezelfde samenstelling bijeen is. Met rechter Clarence Thomas bezet Scalia de rechtervleugel. In belangrijke zaken komt het Hof steeds vaker tot een minimale 5-4 meerderheid. Kan Scalia zich niet vinden in een uitspraak, dan komt hij geregeld met een minderheidsbetoog waar de vonken van afvliegen. Maar Scalia, zoon van Italiaanse ouders en vader van negen kinderen, is vooral bekend vanwege zijn onversneden conservatisme.

Al sinds oud-president Nixon de constitutioneel rechters als 'politieke activisten' karakteriseerde, speelt hun benoeming een rol in de verkiezingsstrijd. Ook dit jaar.

Vier van de rechters van het uiterst verdeelde Hof zijn ouder dan 70; één van hen wordt volgend jaar zelfs 85. Hooggerechtshof-kenners rekenen er dan ook op dat de nieuwe president twee of drie nieuwe rechters voor het leven zal kunnen benoemen. In het, nu nog in twee ongeveer even sterke vleugels verdeelde, Hof kan de balans dan naar links of naar rechts gaan uitslaan. George W. Bush zal tegenstanders van het recht op abortus naar voren schuiven; Kerry voorstanders. De Republikeinen hopen dat dit conservatieve christenen die in 2000 nog thuisbleven op 2 november wél naar de stembus lokt.

In 2000 kreeg het Hooggerechtshof de rechtszaak 'Bush versus Gore' voor zijn kiezen. Uitvloeisel van het stemmentellen in Florida, waardoor aanvankelijk niet helder was wie nu tot president was gekozen. Het Hof bepaalde daarop dat het stemmen hertellen in Florida moest worden gestaakt, en Bush werd zo president. Heeft de kwestie de reputatie van het Hof schade berokkend?

,,Ik vrees van wel. Maar het was niet te vermijden, wat onze uitspraak ook geweest was. Voor ons was het een no-win-situation, maar we hadden geen keus. Wij zijn deze zaak niet begonnen. Gore is naar het Hooggerechtshof van Florida gestapt, en dat heeft een beslissing genomen die via het hoger beroep uiteindelijk bij ons terecht kwam. De vraag was niet óf de zaak door een Hooggerechtshof beslist zou worden, maar door wélk: dat in Florida, of het federale Hof waarin ik zitting heb.''

En toen de uitspraak kwam, werd het Hof frontaal aangevallen.

,,Ja, mensen waren boos, maar dat waren vooral radicale partijgangers. Ik denk dat het overgrote deel van het land anders redeneerde: we hebben onszelf compleet belachelijk gemaakt, de hele wereld heeft ons uitgelachen, Florida kan wel een man op de maan zetten maar geen verkiezingen organiseren, godzijdank is dit nu voorbij.''

Herinnert u zich nog wat u dacht toen deze zaak zich aandiende?

,,Nee. Luister, het was nou ook weer niet één van de belangrijkste zaken uit onze geschiedenis. Er waren geen langetermijngevolgen, zoals bij de zaak 'Brown versus Board of Education' uit 1954.'' [waarin het Hof de scheiding van wit en zwart op scholen aanpakte, red.].

Maar het was toch een zaak van kolossaal belang?

,,Vooral voor de media, die willen het liefst alles tot een politieke zaak maken. Ze spreken over de liberale vleugel van het Hof en over de conservatieve vleugel. Nonsens. Ieder van ons velt een oordeel op basis van zijn of haar juridische filosofie. Die van mij heeft niets te maken met mijn politieke of sociale denkbeelden. Soms kom ik uit op een positie die me niet bevalt.''

Zoals wanneer?

,,Neem de zaak 'Texas versus Johnson', over de vraag of het verbranden van de Amerikaanse vlag een geoorloofde vorm van protest is. Ik was de vijfde en beslissende stem, en ik heb betoogd dat het onconstitutioneel is om het verbranden van de vlag te verbieden. Ik geloof niet dat dat besluit is ingegeven door mijn conservatisme... Ik kan ze niet uitstaan, raar uitziende lui met sandalen en lange baarden die mijn vlag verbranden, het maakt me laaiend. Maar dat beïnvloedt mijn oordeel niet.''

U noemt zichzelf een textualist. U interpreteert de Amerikaanse Grondwet, die ruim tweehonderd jaar geleden werd geschreven, uitermate nauw. Voor u is het een dood document.

,,Ik zou het liever een 'blijvend document' noemen. Het verandert niet. Het hele doel van de grondwet is het bemoeilijken van verandering. Iemand wil vrijheid van meningsuiting verbieden? Prima, maar dan moet je de Grondwet amenderen. De Grondwet is niet bedoeld om dit soort veranderingen te faciliteren. Europeanen begrijpen vaak niet hoe belangrijk de Grondwet voor ons is. Het heeft ons gevormd als land.''

Hoe lastig is het om met een document te werken dat ruim twee eeuwen oud is?

,,In de meeste gevallen, ook bij zeer omstreden kwesties, is het helemaal niet moeilijk. Neem de vraag of de doodstraf wel of niet ongrondwettelijk is, is dat moeilijk? Welnee! Het is overduidelijk dat de doodstraf in 1791, toen de grondwet geschreven werd, niet als een wrede en uitzonderlijke straf werd gezien.

En kijk naar het abortusvraagstuk. Tweehonderd jaar lang, tot de zaak 'Roe versus Wade' in 1973, was abortus verboden, en niemand die dat ongrondwettelijk achtte.

De kwestie van het vlagverbranden is net zo simpel. Er is geen reden om aan te nemen dat vlagverbranden als meningsuiting verschilt van enige andere uiting.''

Waarom achtten een aantal van uw collega's het vlagverbranden dan wél onconstitutioneel?

,,Omdat zij in het verbranden een uitzondering zagen op het Eerste Amendement op de Grondwet, het recht van vrije meningsuiting.''

Zat dat u dwars?

,,Het zou me dwars hebben gezeten als dat onze uiteindelijke conclusie was geweest. [Het Hof concludeerde met een 5-4 meerderheid dat het Eerste Amendement, dus het recht op vrije meningsuiting, vlagverbranding toestaat, red.]. Maar mijn collega's hebben hun eigen gedachten en zijn verantwoordelijk voor hun eigen beslissingen. Als ik boos word op mijn collega's vanwege hun juridische opvattingen, dan heb ik de verkeerde baan gekozen.''

U heeft de neiging de rol van het Hooggerechtshof te bagatelliseren.

,,Kijk: of je gebruikt de grondwet, of je zegt tegen de rechters: 'Oh, wijze rechters, jullie zijn zoveel slimmer dan wij, jullie zijn juristen, dus jullie moeten het zeggen.' Waarom? Wat leert de Harvard Law School ons over het recht op zelfmoord, of over homoseksuele gedragingen, of over al die andere sociale kwesties? Het volk zou die vragen moeten beantwoorden. Als het volk daarover iets in de Grondwet heeft gezegd, prima, dan mag het Hof daarover oordelen. En als het volk daar niets over in de Grondwet heeft vastgelegd: weg bij het Hof! Je hebt geen zaak, ga naar je volksvertegenwoordiging.''

U bent een toegewijde katholiek. Bijt uw geloof in de Bijbel wel eens met uw geloof in de Grondwet?

,,Ik kan me maar één conflict voorstellen: als de kerk een definitieve uitspraak doet over de doodstraf, en stelt dat de doodstraf immoreel is. Ik maak deel uit van een proces dat die straf kan opleggen. Waarschijnlijk zou ik in dat geval afstand doen van mijn zetel. Dat zou mijn enige optie zijn. Ik kan de wet niet verdraaien.''

Maar ligt die uitspraak niet allang vast? Gij Zult Niet Doden?

,,Dat betekent: Gij Zult Niet Moorden. Dat is iets anders. De huidige paus is tegen de doodstraf, maar hij heeft het niet ex cathedra tot een katholiek dogma verklaard. En dat kan hij ook niet, aangezien de pausen de afgelopen tweeduizend jaar andere dingen hebben gezegd. Als hij het dogma zou veranderen is hij in grote problemen. Maar stel dat hij dat zou doen, dan nog verandert mijn oordeel er niet door. Mijn afweging is: wat zegt de Amerikaanse Grondwet. Ik zou op hetzelfde standpunt uitkomen, maar ik zou waarschijnlijk wel opstappen.''

In 1973 legde het Hof het recht op abortus in de eerste drie maanden vast in de zaak 'Roe versus Wade'. De tegenstanders van het recht op abortus hebben de tijdgeest niet mee.

,,Ik ben een katholiek. Ik ben van mening dat abortus verkeerd is. Maar dat ligt niet ten grondslag aan mijn oordeel. Abortus is een zaak van de staten. De Grondwet zegt er niets over. Het Hof moet zich er niet mee bemoeien.''

Denkt u dat een nieuw Hof 'Roe versus Wade' zal herroepen?

,,Dat is een heel politieke vraag. Het is onwaarschijnlijk.''

Dit Hof komt vaak met een nipte meerderheid van 5 tegen 4 tot een oordeel. Woedt er een ideologische strijd binnen het Hof?

,,Ik zou het geen strijd willen noemen, eerder een ideologisch verschil van mening. Sommigen hangen de evolutionaire benadering aan, de benadering van de grondwet alsof het een levend document is, iets waarvan ik moet kotsen. De grondwet beweegt niet, hij ligt vast. Punt. Maar ik raak eraan gewend. Zij hebben hun filosofie, ik de mijne.''

VERVOLG OP PAGINA 11

'Politici maken ons tot politiek wapen'

PRESIDENTSVERKIEZING

VERVOLG VAN PAGINA 9

U heeft een directe, controversiële stijl. U heeft als enige rechter een fansite op internet, twee maar liefst.

(Grijnst.) ,,Scalia-groupies. Ik heb de websites nooit bekeken, maar ik ben blij dat rechtenstudenten lezen wat ik opschrijf. Mijn stijl is niet controversieel, eerder interessant. Ik probeer legalistisch taalgebruik te vermijden. Rechtenstudenten, dat is mijn publiek. Mijn filosofie werd ooit als orthodox beschouwd. Iedereen was het erover eens dat de Grondwet een rotsvast document was. Dat is de afgelopen dertig jaar 180 graden omgeslagen. Ik zou de academici graag terugleiden naar de ware Grondwet. Daarom bezoek ik graag rechtenfaculteiten. Om de boel wat op te schudden.''

In zijn vorige verkiezingscampagne noemde George W. Bush u één van zijn twee favoriete rechters. Clarence Thomas was de andere. Moet een politicus dat wel zeggen?

,,Daar ga ik niet over.''

Maar u wil toch zo neutraal mogelijk overkomen?

,,Absoluut.''

Dus bent u toch niet blij dat hij dat zegt?

,,Het is niet aan mij om hem te bekritiseren.''

Of was u trots?

,,Ik ga mijn reactie van toen niet karakteriseren.''

In 1986 volgde u Rehnquist op als rechter. Hij werd toen Opperrechter. Gaat u hem nu weer opvolgen?

,,Nee. Ik ben veel te controversieel, en waarschijnlijk ook te oud.''

Destijds bekrachtigde de Senaat uw benoeming met 98 tegen 0. Democraten én Republikeinen waren voor uw benoeming.

(Bitter:) ,,De tijden zijn veranderd. Men is erachter gekomen dat de Grondwet een levend document is geworden. Het Hooggerechtshof lijkt te bepalen wat de Grondwet betekent. En men denkt: mijn god, we hoeven niet op zoek naar goede rechters. Deze mensen herschrijven de Grondwet telkens weer; we moeten dus op zoek naar rechters die hem zo willen herschrijven dat hij ons bevalt. Sommige senatoren willen de kandidaat-rechters doorzagen over hun juridische aanpak. Hoe kijken ze aan tegen 'Roe versus Wade', dat soort dingen. Ik zou die vragen nooit beantwoorden. Ze kennen mijn stemgedrag, kijk er maar goed naar. Maar tegenwoordig is alles anders. Het zat erin dat dit een keer ging gebeuren. Politici denken: als het Hof een politiek instrument gaat worden, een instrument voor sociale verandering, dan willen wij bepalen wie er zitting in nemen. En je kunt het ze niet eens kwalijk nemen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden