Savonarola

Vijfhonderd jaar geleden, op 23 mei 1498, is de Dominicaner broeder Girolamo Savonarola op de Piazza della Signoria in Florence ter dood gebracht. Een steen op de grond markeert de brandstapel.

ANTOINE BODAR

Een schilderij van de tijd toont de gruwelijkheid. Een cel in het klooster San Marco blijft die van de prior. Terechtgesteld als ketter leeft Savonarola voort als heilige, al blijft zijn gestalte weerbarstig en fel, bestreden en omstreden. Zijn voorbeelden kiezend onder de profeten van het Oude Testament is hij als Johannes de Doper uit de weg geruimd door toedoen van paus Alexander de Borgia voor wie de godsdienst een lege volzin en de Kerk een uiterlijk kledingstuk beduidde.

'Toen de Kerk van Rome Savonarola uit haar gemeenschap had gestoten, verraadde zij zichzelf. Had zij naar zijn vermaningen geluisterd, zij zou de Reformatie hebben verijdeld.' Aldus Joseph Schnitzer in zijn grote Savonarola-biografie van 1924. Wellicht is deze gevolgtrekking te simpel en te snel. Toch maakt vereenvoudiging het historische beeld scherp: Savonarola als heilige van Christus aan de galg - zijn lijf verbrand, zijn as verstrooid over de Arno. Alexander als handlanger van Satan op de stoel van Petrus - zijn pausschap gekocht, zijn kroost verspreid over Italië.

Wie van beiden is de eigenlijke ketter? Laat een bijeen te roepen concilie Alexander afzetten; want de Kerk is reeds zonder paus. Savonarola stond in deze mening niet alleen, al was hij de woordvoerder. Niet alleen in kringen van de Reformatie ook in kringen van de Moederkerk blijft de hoekige Dominicaan gewaardeerd. Maarten Luther en Filippo Neri delen dezelfde bewondering.

Nu vijfhonderd jaar na Savonarola's marteldood en in de dagen van schuldbekenning door de katholieke Kerk in het zicht van het jubeljaar 2000 is het mogelijk de tijd Girolamo volledig in eer en naam te herstellen en zijn heiligverklaringsproces aan te vangen. Elke tijd krijgt eigen heiligen, omdat elke tijd eigen voorbeelden behoeft. De zee van heiligverklaringen door de huidige paus dient de vereenzelviging in onderscheiden culturen op onderscheiden continenten. Dit gaat niet alleen op voor Afrika en Azië maar ook voor Europa.

Zoals de aanstaande heiligverklaring van Edith Stein kan worden beschouwd als bijdrage aan de verzoening van christenen en joden, zo kan het formele onderzoek naar de heiligheid van Savonarola de oecumene onder christenen bevorderen en dienen. Ik beweer dit in weerwil van de veronderstelling dat menige jood zich evenmin iets aan de eer der altaren gelegen laat als menige protestant. Elke heilige kent eigen actualiteit. Edith Stein is de vrouw die naast vroom geleerd is, in haar intellectualiteit naast beperkt rationeel diep emotioneel. Een sterke vrouw, wie zou haar vinden? Een sterke man, wie treft hem aan?

Girolamo Savonarola wordt op 21 september 1452 in Ferrara geboren als het derde van zeven kinderen. Door zijn grootvader, lijfarts van de hertogelijke familie d'Este, raakt hij niet alleen vertrouwd met het hof, dat weelde paart aan wellust, maar ook met klassieke schrijvers en middeleeuwse theologen, vooraan Aristoteles en Thomas van Aquino. Begaan met de wereld en de Kerk schrijft hij gedichten over de neergang van de wereld en de verderfelijkheid van de Kerk. Geraakt door een preek in Faenza staat zijn besluit vast.

Op drieëntwintig jarige leeftijd treedt hij in bij de orde van de predikheren in Bologna, nabij het graf van haar stichter Dominicus. Als priester wordt zijn roeping preken. 'Kan ik niet preken, dan kan ik niet leven.' Naar Florence beroepen vindt hij voor zijn preken aanvankelijk geen gehoor. Maar in de oefening die kunst baart, elders opgedaan, wordt hij de gedreven predikant die, terug in Florence, zelfs op weekdagen veertien- tot vijftienduizend gelovigen als gehoor treft.

Tekeer gaat hij tegen de verdorvenheid van de priesters. 'O geestelijkheid, o geestelijkheid, door uw toedoen is de huidige teloorgang ontstaan. U bent de oorzaak van alle misstand.' Savonarola voorspelt de geseling van de Kerk en erkent Karel VIII van Frankrijk, tegenstander van Alexander VI, als gesel. Vurigheid vergroot vijandschap. Preekverbod en kerkverbanning volgen.

In de nacht van 23 mei worden bloemen gestrooid op de plek waar de brandstapel van Savonarola heeft gestaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden