Review

Sarraute gelooft niet alles van wat ze zich herinnert

Nathalie Sarraute (1900-1999) vernieuwde de literatuur. In het autobiografische boek ’Kindertijd’ (1983) keert de schrijfster terug naar haar jeugd. Maar niet alles wat zij zich daarvan herinnert, neemt ze klakkeloos voor waarheid aan.

Nathalie Sarraute werd 99 jaar oud en maakte bijna de hele twintigste eeuw mee. Van een van de nieuwigheden van die eeuw, de nouveau roman, werd zij bij uitstek de icoon.

Deze Franse literaire beweging eigende zich gretig de verworvenheden van avant-gardistische schrijvers als Proust, Kafka en Virginia Woolf toe en bracht zogenoemde ’antiromans’ voort. De ouderwetse, realistische roman had volgens deze schrijvers afgedaan. Er was te veel gebeurd, de Eerste Wereldoorlog, de opkomst van het fascisme en de ontwikkeling van de psychoanalyse hadden het wereldbeeld te ingrijpend veranderd om op oude voet voort te kunnen gaan.

In 1983 probeert Sarraute, dochter van gescheiden ouders, in ’Kindertijd’ haar jeugd zo eerlijk mogelijk te reconstrueren. Dat blijkt geen eenvoudige taak. Haar geheugen laat haar regelmatig in de steek en haar herinnering blijkt de gebeurtenissen vervormd te hebben.

Om de waarheid zo goed mogelijk boven tafel te krijgen bij het optekenen van haar memoires wordt ze bijgestaan door een ’tweede ik’. Daarmee gaat de inmiddels bejaarde Nathalie een soort dialoog aan. De ’tweede ik’ doet dienst als geweten, als psychiater en als advocaat van de duivel. Ze maakt bovendien zichtbaar dat Sarraute een onbetrouwbare verteller is, die soms een loopje met de waarheid neemt.

’Kindertijd’ is daardoor meer dan ’alleen maar’ een autobiografie. Het eigenlijke onderwerp van de roman is het schrijven zelf en de problematische rol die een haperend geheugen daarbij speelt. Sarraute wordt door haar alter ego teruggefloten als ze verzandt in melodrama, als ze de waarheid verdraait om zichzelf of een ander te sparen en als ze anderen te gemakkelijk bepaalde bedoelingen toedicht. Soms vertelt de oude Nathalie dat de jonge Nathalie al zeer gecompliceerde gevoelens van haar ouders begreep, een sensitiviteit die door de tweede ik ter discussie wordt gesteld: „Voelde je dat echt al zo op die leeftijd?”

Een traditionele autobiografie die slechts de gebeurtenissen navertelt is ’Kindertijd’ dus niet. Het is een poging om het ego zo eerlijk mogelijk te reconstrueren, en de schrijfster is zich bewust van haar eigen tekortkomingen bij het maken van die reconstructie.

Het gevoelige kind uit ’Kindertijd’ is nergens thuis. Ze woont tot haar achtste bij haar moeder, eerst in Parijs, later in Petersburg. De zomers brengt Nathalie bij haar vader door in Ivanovo, haar geboortestad in Rusland.

Tussen de moeder en het meisje bestaat veel wrevel. De moeder leidt een vrijgevochten kunstenaarsbestaan en kan een kind daar eigenlijk niet zo goed bij gebruiken. Op haar achtste wordt Nathalie naar haar vader en zijn vriendin Véra in Parijs gestuurd. Haar moeder laat zich een paar jaar niet zien, en als ze dan ten slotte haar inmiddels veertienjarige dochter weer opeist, besluit deze dat ze liever bij haar vader blijft.

Véra krijgt een dochter en Nathalie krijgt daarmee concurrentie in haar strijd om de liefde van haar vader en haar stiefmoeder. Deze Lily is een hysterische huilebalk die schraal afsteekt bij de flinke en pientere Nathalie en door haar moeder wordt voorgetrokken om de weegschaal in balans te houden. Kinderjuffrouwen wordt opgedragen goed voor ’de kleine’ te zorgen, ’de grote’ kan wel voor zichzelf opkomen.

Zo speelt Véra met verve de rol van boze stiefmoeder en drukt Nathalie in de rol van achtergestelde Assepoes. Sarraute’s tweede ik steekt daar echter een stokje voor en dwingt de schrijfster om haar herinneringen te nuanceren.

De voorkeuren van het kind Nathalie zijn steeds duidelijk. Haar vader heeft haar onvoorwaardelijke liefde, de afwezige houding van haar moeder geeft reden tot onderzoek. Nathalie realiseert zich dat ze steeds meer op haar moeder gaat lijken en dat dit mede bepaalt hoe anderen haar zien. Haar moeder zit als het ware in haar eigen gedrag en uiterlijk opgesloten. Dat is van invloed op de goedkeuring of afwijzing van haar vader en Véra. Het enige terrein waarop dit mechanisme niet werkzaam is, is haar schoolwerk, daarin wordt ze op haar eigen merites beoordeeld. Een dictee maak je goed of slecht, en dat komt alleen maar door jezelf. Haar huiswerk wordt dan ook de grootste liefhebberij van Nathalie.

’Kindertijd’ is prachtig geschreven. De schrijfster excelleert vooral in de beschrijvingen van het jonge lezertje Nathalie. Het meisje gaat in haar lectuur van ’Alleen op de wereld’ op zoals alleen een kind dat kan en doet de jaloerse volwassen lezer terugverlangen naar zijn eigen jeugd. De sfeer van de gelezen boeken hangt nog dagenlang om Nathalie heen. Ook in haar schoolopstellen verliest ze zich totaal. De grootsheid van de latere schrijfster kondigt zich al aan in het schoolkind, dat een buitengewone gevoeligheid voor esthetiek aan de dag legt.

In haar boekenwereld voelt ze zich veilig. Deze biedt dan ook een welkom tegenwicht aan het gevoel van ontheemding dat haar leven overheerst. Nergens is Nathalie thuis of gewenst, behalve in haar verhalen, in haar schriften of zelfs in haar rekensommen.

De sfeer van de roman is weemoedig, al beleeft Nathalie ook een paar intense geluksmomenten. Sarraute schildert zichzelf als een contemplatief kind dat steeds op zoek is naar een antwoord op de waaromvraag. Houdt Véra van haar? Het antwoord van de vrouw zelf is: „Wie houdt er nu niet van een kind”, waarop Nathalie concludeert dat haar stiefmoeder alleen maar van haar houdt omdat ze een kind is. Eens zal de liefde dus stoppen.

Het meisje onderwerpt ook haar eigen drijfveren aan een voortdurend onderzoek, net als de terugblikkende volwassen schrijfster. Juist doordat Sarraute niet verbergt dat ze soms twijfelt aan de juistheid van haar verhaal, doen de herinneringen volstrekt authentiek aan. ’Kindertijd’ is een universeel, magistraal geschreven zelfportret.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden