Review

Sarphati maakte Amsterdam

Samuel Sarphati was een man die dacht in grote verbanden. Waarom organiseer je de vuilnisdienst, open je een broodfabriek, richt je een hypotheekbank op en bouw je het Amstelhotel? Wie het ene begon, moest vanzelf het andere doen.

Sarphati hield zich niet op met dagdromen. Als hij een idee kreeg, gaf hij het onmiddellijk vorm. Hij riep een vergadering bijeen, liet zich tot voorzitter kiezen en schreef nog in de pauze een lening uit. Wie zo leeft, zal heel wat tegenslagen moeten incasseren. Maar is hij een man van formaat, dan brengt hij ongelooflijk veel tot stand.

Dat is in het kort de biografie van Samuel Sarphati. Henne van der Kooy en Justus de Leeuwe hebben samen een boek geschreven, waarin de feiten van zijn leven zijn bijeengebracht.

Samuel Sarphati was een Amsterdamse burgerjongen van Portugees-joodse afkomst. Een joodse Amsterdammer, of een Amsterdamse jood? Jood is hij zeer nadrukkelijk gebleven. Zoals geldt voor elke gelovige -jood, christen of moslim, bepaalde het geloof zijn identiteit. Maar hij was tegelijk voluit Amsterdammer.

In deze biografie wordt aan de jood Sarphati één hoofdstuk besteed, de rest van het boek gaat over de Amsterdammer. Ik denk dat hij het zelf andersom zag, maar waar is dat zijn ondernemingen eigenlijk steeds het welzijn van de hele stad beoogden. Zijn denkbeelden lieten zich niet opsluiten binnen de kring van één gezindte. Hij is wel in die kleine kring begonnen, als arts van de Portugees-joodse gemeente. Daar leerde hij de armoede kennen. Als dokter kun je dan de mensen beter maken, maar na verloop van worden ze opnieuw ziek, omdat de oorzaken van de kwaal zijn blijven bestaan: geen hygiëne, geen goed betaald werk. Dat pakt Sarphati dan in de loop van zijn niet eens zo lange leven allemaal aan.

De gemeentereiniging voldeed slecht, Amsterdam was honderdvijftig jaar geleden een vuile smerige stad. Dat vuil moest weg, en het mooie was: je kon het elders goed gebruiken. De landbouw had dringend behoefte aan meststoffen. Dus richtte Sarphati de Maatschappij tot Bevordering van Landbouw en Landontginning op, en die kreeg van de gemeente concessie om alle vuilnis op te halen en af te voeren. Zo werd Amsterdam schoner en Nederland vruchtbaarder.

Het goedbetaalde werk was een lastiger vraagstuk. Nederland bleef achter in het algemene Europese streven naar industrialisatie. Maar ook dat was te verhelpen, want als Sarphati een probleem had onderkend zag hij meteen de oplossing. Het schortte aan bekwame ondernemers -dus kwam er een handelsschool. Het ontbrak aan productief kapitaal -dus kwamen er een kredietbank en een hypotheekbank.

En je moest duidelijk maken wat moderne industrie allemaal kon. Op de eerste grote wereldtentoonstelling te Londen in 1851 had Nederland een pover figuur geslagen. Daarom wilde Sarphati regelmatig tentoonstellingen organiseren om te laten zien wat in binnen- en buitenland allemaal gedaan werd. Met dat doel liet hij het Paleis voor Volksvlijt bouwen, als een tempel waarin de mens vertoont wat hij allemaal weet uit te richten met de stoffelijke wereld, die de Schepper van het heelal hem in handen gaf.

De les is niet langer aanschouwelijk. Sarphati's glazen paleis is in 1929 door brand verwoest. De herinnering aan de inspirator bleef bewaard in een Sarphatistraat, een park, een kade, een standbeeld. Zo royaal zijn weinigen bedacht. Het ruime, zindelijke, welvarende Amsterdam dat Sarphati voor ogen stond is er niet helemaal gekomen. Maar mooi zijn Sarphati's idealen nog altijd. Zo'n man is een biografie waard.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden