Saoedi's vrezen de boemerang

Saoedi-Arabië is van alle vijanden van IS wel de opmerkelijkste. De beweging heeft haar bestaan deels aan dit land te danken.

Afgelopen zomer was er een zelfmoordaanslag in de Oost-Syrische stad Rakka tegen troepen van Assad. De man die zichzelf opblies was een Saoedische IS-strijder met de nom de guerre Aboe Hadjer al-Djazraki. Zelfmoordaanslagen vinden bijna dagelijks plaats in Syrië en Irak, maar de afscheidsboodschap van Djazraki was zeer opmerkelijk. Hij richtte zich niet, zoals gebruikelijk, tot het 'ongelovige' Assad-regime, maar tot zijn geboorteland: 'Het is tijd om de ongelovigen te verjagen uit het Arabische schiereiland', daarbij refererend aan het Saoedische regime, dat IS beschouwt als afvallig. 'Het vuur zal beginnen met een kleine vonk', voorspelde de zelfmoordterrorist, en die zal zich uiteindelijk ontwikkelen tot een grote explosie die het hele Saoedische koningshuis zal verzwelgen.

De vonk sloeg deze week inderdaad over, en op steenworp afstand vanwaar Djazraki sneuvelde. Saoedi-Arabië viel dinsdagnacht onverwacht IS-doelen aan in Syrië. Met veel tamtam presenteerde de regering de volgende ochtend 's lands nieuwe helden aan de bevolking. Het ministerie van informatie publiceerde foto's van de acht piloten die net een missie achter de rug hadden, net als hun namen. Onder de piloten is een prominent lid van het Saoedische koningshuis: de zoon van kroonprins Salman bin Abdoel Aziz.

Maar de pr-show pakte verkeerd uit: IS heeft de jacht geopend op de piloten - waarbij het dankbaar gebruik maakt van de informatie die over hen bekend is - en verklaarde officieel de oorlog aan het koninkrijk. Op sociale media circuleren de namen en adressen van de vliegeniers, en de beweging heeft een prijs op hun hoofden gezet.

IS is nu in feite in oorlog met iedereen, behalve met zichzelf. Maar van alle vijanden is het Saoedische koninkrijk de meest opmerkelijke. IS heeft zijn bestaan deels te danken aan het koninkrijk, dat van oudsher een goede band heeft met soennitische djihadisten. Het streng islamitische Saoedi-Arabië faciliteerde in de jaren tachtig honderden Arabische djihadisten in hun reis naar Afghanistan, ondersteunde hen met wapens, hielp de taliban in datzelfde land in het zadel en zette, om aan de macht te blijven, fundamentalistische madrassa's op van Pakistan tot aan Indonesië en financierde fundamentalistische predikers over de hele wereld. Veel IS-strijders zijn het product van het gedachtengoed dat Saoedi-Arabië in de afgelopen veertig jaar over de wereld hielp verspreiden.

Maar het islamistische experiment keert zich nu voor de tweede keer tegen zijn schepper. Want al in de jaren negentig pakte het beleid van Saoedi-Arabië om islamisten in te zetten tegen zijn communistische vijanden verkeerd uit. Met de val van het communisme raakten duizenden oorlogszuchtige djihadisten werkloos. Zij gingen op zoek naar nieuw doelen, en vonden die in Bosnië, Tsjetsjenië, maar ook in Saoedi-Arabië. Met het uitbreken van de Golfoorlog in 1991 stelde Saoedi-Arabië zijn grondgebied open voor de Amerikaanse invasiemacht tegen Irak, waarbij 'christelijke voeten' heilige grond schonden - Saoedi-Arabië is de beheerder van de twee belangrijkste steden voor moslims: Mekka en Medina. Het hielp zo mee in de 'kruistocht' tegen de islam, vonden de dijhadisten. Saoed-Arabië werd doelwit van terroristische aanslagen, uitgevoerd door zijn voormalige vrienden, onder wie Osama bin Laden.

Wapens uit Kroatië

Ondanks die slechte ervaring knoopte Saoedi-Arabië met het uitbreken van de burgeroorlog in Syrië opnieuw banden aan met djihadistische groeperingen. Dit keer was het doel om met hun hulp het seculiere Assad-regime omver te werpen. Damascus is goed bevriend met de sjiitische aartsvijanden van Saoedi-Arabië, Iran en Hezbollah, en moest daarom plaatsmaken voor een nieuw soennitisch regime.

Saoedi-Arabië kocht wapens in van Kroatië, en vervoerde deze in het geheim naar Syrië. De wapens waren bestemd voor salafistische strijdgroepen, zoals het met Al-Kaida bevriende Ahrar al-Sjam. Maar opvallend veel wapens kwamen ook terecht bij IS. Het onderzoeksbureau Conflict Armament Research concludeerde deze maand in een rapport dat IS beschikt over 'grote hoeveelheden' wapens uit het voormalige Joegoslavië, waarbij veel moeite is gestoken in het verwijderen van de serienummers om 'de geschiedenis van beheer' te verdoezelen.

Er bestaan geen concrete bewijzen dat Saoedi-Arabië deze wapens direct aan IS heeft geleverd. Maar in zijn meest recente toespraak houdt de Amerikaanse president Barack Obama het land wel medeverantwoordelijk voor het IS-probleem. De president riep - zonder Saoedi-Arabië en de andere Golfstaatjes bij naam te noemen - de verspreiders van het fundamentalisme op om 'het financieren van haat' te stoppen. "Het is tijd om de hypocrisie te beëindigen van degenen die het geld dat ze verdienen aan de globale economie stoppen in fondsen die kinderen leren om die te vernietigen."

De vraag is of het niet al te laat is: het extremisme dat Saoedi-Arabië heeft helpen verspreiden keert zich al naar binnen. Nu het land meedoet aan de strijd tegen IS, staat het een grotere terugslag te wachten dan in 1991. Er vechten meer dan drieduizend Saoediërs bij IS of Al-Kaida, en dat aantal neemt in razend tempo toe. De duizenden onderdanen beschikken over meer vechturen dan het hele Saoedische leger bij elkaar. Daarnaast heeft IS mogelijkheden om Saoedi-Arabië te infiltreren via Irak, waar het al enkele grensposten heeft ingenomen.

Vruchtbare ideologische bodem

Maar de grootste dreiging voor Saoedi-Arabië is ideologisch van aard. De steun voor IS in Syrië en Irak is beperkt, omdat de groepering geen respect toont voor de lokale tradities en culturen. Tombes worden met de grond gelijk gemaakt en gewoontes die dateren van de pre-islamitische periode worden met geweld 'gecorrigeerd'. Dit zorgt voor veel weerzin bij de bevolking.

Dat is anders in Saoedi-Arabië. De ideologische bodem is daar vele malen vruchtbaarder dan in Syrië en Irak. De vreemde zeden van IS, waar Syriërs en Irakezen vaak over klagen, gelden in Saoedi-Arabië als inheems. Zo mogen vrouwen in het koninkrijk al nergens zelf autorijden, worden 'beoefenaars van de zwarte magie' ter dood veroordeeld, en vinden iedere week publieke onthoofdingen plaats. Ook zijn er soms kruisigingen.

Maar er is meer waar IS van kan profiteren: Saoedi-Arabië kampt met een hoge jeugdwerkloosheid en enorme inkomensongelijkheid. Met kansloze jongeren weet een groepering als IS zich wel raad: in Irak vormt deze groep het braakliggende werkterrein van de extremistische beweging.

Tegelijkertijd is het makkelijk voor IS om deze jongeren te bereiken. Djihadisten zijn alom vertegenwoordigd op Twitter, net als Saoedische jongeren - het land heeft het hoogste aantal Twitteraars per hoofd van de bevolking en de kans dat zij via sociale media in aanraking komen met IS-strijders of hun ideeën is dus groot. Terwijl men vroeger soms een jaar moest wachten op een video-boodschap van Al-Kaidaleider Bin Laden, vervullen nu duizenden ijverige IS-strijders op sociale media de rol van ambassadeur. De opzwepende Twitter-tirades zijn voor jongeren aantrekkelijker en makkelijker te begrijpen dan het archaïsche taalgebruik van Bin Laden.

De Islamitische Staat bereidt op deze manier zorgvuldig zijn terugkeer voor naar zijn geboortegrond. Daarna rest de groepering nog slechts de verwijdering van de twee religieuze oneffenheden, die door het Saoedische bewind intact zijn gebleven: het bewind zelf en de vriendschap met de Verenigde Staten.

Bijna dagelijks vinden er zelfmoordaanslagen plaats in Syrië en Irak.

De Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, John Kerry, spreekt met de Saoedische koning Abdoellah, kort voor het begin van de militaire campagne tegen IS.

Het extremisme dat Saoedi-Arabië heeft helpen verspreiden, richt zich nu naar binnen

Duizenden ijverige IS-strijders vervullen met opzwepende Twitter-tirades de rol van ambassadeur

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden